[Pausaniou Ellados periegesis] = Pausaniae Descriptio Græciæ

This version of the text cannot represent certain typographical effects. Italics are delimited with the ‘_’ character as _italic_.

The _Tabula Contentorum_ at the end has been added to provide an overview of the work's content. See _Transcriber's Notes_ at the end of the book for more information about this transcription, errors fixed, etc.

Pausaniæ

Descriptio GræCIæ.

Recognovit Et PræFatus Est =Ludovicus Dindorfius.=

PARISIIS, EDITORE AMBROSIO FIRMIN DIDOT, INSTITUTI REGII FRANCIÆ TYPOGRAPHO, VIA JACOB, 56.

M DCCC XLV.

------------------------------------------------------------------------

● Descriptio Græciæ ○ Liber I. Attica. ○ Liber II. Corinthiaca. ○ Liber III. Laconica. ○ Liber IV. Messeniaca. ○ Liber V. Eliaca Priora. ○ Liber VI. Eliaca Posteriora. ○ Liber VII. Achaica. ○ Liber VIII. Arcadica. ○ Liber IX. Bœotica. ○ Liber X. Phocica.

● Index Nominum et Rerum ● Tabula Contentorum

------------------------------------------------------------------------

Pausaniæ Descriptionis GræCIæ Attica.

Caput I.

_ De Sunio, Laurio promontoriis — Piræeo, templis ac signis in eo — de Munychio et Phalero portubus — Veneris cultu apud Gnidios — aris Deorum ignotorum, aliisque signis et templis. _

In ea continentis Græciæ parte, quæ Cycladas insulas et Ægæum mare spectat, Sunium prominet Atticæ promontorium: in cujus ora portus, in vertice Suniadis Minervæ templum est. Hinc porro navigantibus Laurium ubi olim argenti metalla Atheniensibus fuere, et parva ac deserta insula; Patrocli dicitur, quod Patroclus præfectus Ægyptiarum triremium, quas Ptolemæus [Ptolemæi] Lagi filius Atheniensibus auxilio misit, muro eam et vallo muniit, quum Antigonus Demetrii filius ipse cum exercitu agrum popularetur et maritimam partem classe obsessam teneret.

2. Piræeus vero, antequam Themistocles ad rempublicam accederet, non navale, sed curia fuit: nam Phalerum (ab ea enim parte ut minimum urbs distat a mari) navale fuerat: unde et Menestheum cum aliquot navibus ad Trojam et ante eum Theseum in Cretam, Minoi ob Androgei mortem pœnas daturum, solvisse, memoriæ proditum est. At Themistocles, posteaquam summæ rerum præfuit, quod multo opportuniore loco nautis Piræea situm putaret, quum pro unico Phaleri triplex ejus portus esset, in eo navale ædificavit: et navium quidem stationes ad meam usque ætatem stetere: et non longe a maximo portu Themistoclis sepulcrum: siquidem Athenienses sui aliquando facti in Themistoclem pœnituisse tradunt, atque ejus ossa ex Magnesia sublata ab ipsius propinquis et in patriam reportata. Themistoclis sane liberos constat reduces in Parthenone tabulam eam dedicasse, in qua etiam ipse inest pictus Themistocles. (3) In Piræeo vero spectatu dignissima sunt Jovis et Minervæ templum. Ænea sunt deorum signa. Jupiter sceptrum et Victoriam, Minerva hastam tenet. Eodem in loco Leosthenem ejusque liberos pinxit Arcesilaus. Hic ille est Leosthenes, qui Atheniensium et ceterorum Græcorum dux Macedonas duobus prœliis vicit, uno in Bœotia, altero ultra Thermophylas, et Lamiam ex adverso Œtæ sitam compulsus oppido inclusit. Longa ibidem quædam porticus est, qua pro foro utuntur, qui proxime ad mare habitant: nam qui longius a portu absunt, forum et ipsi suum habent. Verum pone porticum ad mare Leocharis exstant opera, Juppiter et Populus. Veneris vero ædem, quæ mari proxima est, Lacedæmoniorum triremibus ad Gnidum in Cariæ Chersoneso profligatis, Conon erexit. Gnidii enim Venerem in primis colunt: cujus templa apud eos sunt vetustissimum omnium Doritidis; Acrææ alterum; postremum, quam Gnidiam plerique, at Gnidii Euplœan Venerem, appellant.

4. Sunt et alii Atheniensibus portus. In Munychia unus, cum Munychiæ Dianæ templo: in Phalero, de quo jam diximus, alter, cui adhæret Cereris ædes. Ibidem Sciradis quoque Minervæ templum est, et Jovis paulo longius. Aræ præterea et deorum, qui ignoti vocantur, et heroum, et Thesei filiorum et ipsius Phaleri eodem in loco sunt: hunc autem Phalerum Athenienses Iasoni Colchicæ expeditionis comitem fuisse dicunt. Exstat et Androgei Minois filii ara, sub herois nomine: sed Androgei eam esse norunt qui priscas patriæ res diligentius exquirunt. (5) Hinc viginti ferme stadia Colias promontorium abest: quo, Persarum classe deleta, navium fragmenta æstu delata sunt. Illic et Veneris Coliadis et dearum, quibus Genetyllides nomen, signa sunt. Has ego, quæ in Coliade coluntur, easdem cum illis esse suspicor, quas Phocæenses Ioniæ populus Gennaidas nominant. In via vero, quæ ex Phalero Athenas ducit, Junonis sine foribus et tecto ædes est. Incendisse eam Mardonium Gobryæ filium fama prodidit; si vero deæ signum, quod adhuc in ea exstat, Alcamenis opus est, ut esse aiunt, id quidem a Persis non potest esse violatum.

Caput II.

_ De Antiope Amazone — muris portus Piræei — poetis, qui cum regibus familiariter vixerunt — templis, porticibus et simulacris in urbe — regibus Atticis. _

Urbem ingressis Antiopes Amazonis monumentum in conspectu est. Hanc Antiopen a Theseo e Pirithoo raptam ait Pindarus. Trœzenius vero Hegias hæc de ea scripsit: Herculem Themiscyran ad Thermodontem obsidione capere non potuisse, sed Antiopen Thesei amore captam (nam expeditionis Herculi socium fuisse Theseum) oppidum tradidisse. Hæc Hegias. Athenienses vero, quum ad urbem Amazones adventarent, a Molpadia sagitta confixam Antiopen memorant, Molpadiam a Theseo occisam; estque etiam Molpadiæ apud Athenienses sepulcrum.

2. Sunt in via, quæ ex Piræeo ducit ad urbem, ruinæ murorum, quos Conon post navale ad Gnidum prœlium restituit. Illi enim, quos post repulsos Persas Themistocles exstruxerat, triginta tyrannorum temporibus dejecti fuere. Viæ adjuncta sunt celeberrima sepulcra Menandri Diopithis filii, et Euripidis, hoc quidem cenotaphium: nam Euripides, quum in Macedoniam ad Archelaum profectus esset, illic sepultus est. Mortis vero genus, quale a multis vulgatum est, tale per me fuerit.

3. Ac tum etiam cum regibus poetæ vixerunt. Ante Euripidem cum Polycrate Sami tyranno vixit Anacreon: et ad Hieronem Syracusas Æschylus et Simonides se contulere. Dionysio posteriori Siciliæ tyranno Philoxenus, Antigono Macedonum regi Antagoras Rhodius et Aratus Solensis familiares fuere. Hesiodus vero et Homerus regum familiaritates aut fortunæ invidia nacti non sunt, aut consulto spreverunt: ille, quod agrestem vitam amplexus, ab erroribus abhorruerit: hic, quod in ultimas terras peregrinatione suscepta, potentium hominum opes gloriæ, quam sibi apud plurimos comparavit, posthabuerit: quum alioqui et Demodocum Alcinoo familiarem inducat, et Agamemnonem poetam apud uxorem reliquisse commemoret. Non longe vero a porta sepulcrum videas, cujus insigne miles equo adstans: ipsum quidem equitem, quis sit, non novi: verum tam equitem quam equum fecit Praxiteles.

4. In primo urbis ingressu cella est, pomparum, quas alias statis diebus quotannis, alias vero incertis temporum intervallis transmittunt, apparatibus deserviens. Prope est Cereris templum, in quo signa sunt deæ ipsius, et filiæ, Iacchi etiam facem præferentis. Inscriptum in pariete Atticis literis, opera esse Praxitelis. Non longe ab hoc templo Neptunus est, ex quo Polybotem gigantem, ad quem apud Coos de Chelones (_testudinis_) promontorio fabula pertinet, hasta petens: sed inscriptio, quæ nostra ætate exstat, alium eum esse, quam Neptunum, dicit. A porta ad Ceramicum porticus aliquot sunt: et ante ipsas virorum et feminarum, quorum non obscura gloria est, ænea signa. (5) Habet altera quidem earum sacella quædam, et Mercurii (sic enim appellatur) gymnasium: in eademque est Pulytionis domus, in qua ad Elusiniorum accedentia ritum initia ab hominibus inter ceteros Athenienses minime obscuris agitari solita traditum est. Sed ea, quum ibi adessem, Baccho consecrata erat, ei quidem, quem Canentem eadem sane de causa vocant, qua Musarum ducem Apollinem. Eodem etiam in loco Pæoniæ Minervæ, Jovis, Mnemosynes, Musarumque signa sunt, et Apollinis postremo, quod et dedicavit et fecit Eubulides. Ad hos Acratus genius, unus de Bacchi comitibus, cujus facies sola e pariete exstans ficta est. A Bacchi templo cella est, in qua multæ sunt fictiles statuæ, Atheniensium rex Amphictyon, tum alios deos, tum Bacchum convivio accipiens. Adest et Eleutherensis Pegasus, qui primus Bacchi religiones Atheniensibus tradidit, atque id ex Delphico oraculo, memorante deum Icarii temporibus adventurum.

6. Regnum autem ad hunc modum ad Amphictyonem pervenit: Actæum, quo in loco nunc Attica est, memorant primum regnasse. Ei successit Cecrops, quicum Actæi filia nupta erat. Huic filiæ fuere Herse, Aglauros, et Pandrosos: filius Erysichthon, qui ad Atheniensium regnum non accessit: forte enim ita accidit, ut vivente patre e vita decederet: quo factum est ut Cecrope mortuo Cranaus, qui opibus et potentia Atheniensibus præstabat, regno potiretur. Cranao vero et alias fuisse filias ferunt et Atthidem, a qua regio, quæ prius Actæa dicebatur, Attica nominata est. Sed Cranaum Amphictyon, quamquam ejus filiam in matrimonio habebat, per seditionem regno expulit. Verum et ipse postea ab Erichthonio, facta conjuratione, oppressus est. Patrem certe Erichthonio mortalium neminem fuisse aiunt, sed Vulcano ex Terra genitum putant.

Caput III.

_ De Ceramico ejusque porticibus, statuis, picturis et templis — de Gallis. _

At Ceramicus urbis locus a Ceramo heroe, Bacchi et Ariadnes filio (id enim de eo quoque prædicant), nomen accepit: in quo quæ prima ad dexteram se ostendit porticus, Regis dicitur: nam illic tribunal ejus est, qui annuum magistratum gerit, quod Regnum appellant. Circa ejus porticus tectum fictiles sunt aliquot statuæ, Theseus Scironem in mare abjiciens, Aurora Cephalum rapiens. Est enim in fabulis, egregia specie juvenem Cephalum ab Aurora raptum, quod ejus amore capta esset: Cephali satu Phaethontem natum, quem [_Venus_] templi ædituum fecerit: sic enim et ab aliis, et ab Hesiodo in eo, quod de mulieribus scripsit, carmine traditum est. (2) Prope porticum eam Cononi ejusque filio Timotheo positæ sunt statuæ. Cypriorum etiam regi Evagoræ, cujus suasu Artaxerxes Phœnissas triremes Cononi tradidit: quod sane tanquam civis Atheniensibus officium præstitit, quippe qui originis suæ primordia ad Salamina, Teucrumque et Cinyræ filiam referebat. Ibidem Juppiter stat cognomento Eleutherius, et Imperator Adrianus, vir quum de aliis quibus imperabat gentibus, tum de Atheniensium urbe optime meritus. (3) Porticus altera, quæ a tergo hujus exstructa est, picturas habet: deos qui duodecim appellantur; et in extremo pariete Theseum, cumque eo una Democratiam et Populum. Ea sane pictura argumento est, Theseum æquabilem reipublicæ administrationem Atheniensibus constituisse. Inolevit tamen et alias apud vulgus fama, Theseum summam rerum multitudini tradidisse: ex eo popularem administrationem ad id usque tempus mansisse, quo republica oppressa tyrannidem Pisistratus invaserit. Sunt vero etiam alii minus veri hominum sermones, eorum nempe, qui priscarum rerum (quod eas scilicet ex literarum monumentis non didicerunt) ignari, quæcunque a pueris ex choris ac tragœdiis acceperunt, vera esse existimant. Non defuerunt, qui memoriæ prodiderint, ipsum etiam regnasse Theseum, et post Menesthei mortem regnum ad quartum usque posteritatis gradum in familia ejus permansisse. Quod si mihi de gentilitate esset historia instituta, etiam eos, qui a Melantho ad Clidicum usque Æsimidæ filium, enumerassem. (4) In eadem porticu est pictura navatam ab Atheniensibus in prœlio ad Mantineam Lacedæmoniis, quibus auxilio venerant, operam præferens. Belli autem ejus totius ordinem, Cadmeæ oppressionem, Leuctricam Lacedæmoniorum cladem, Bœotiorum in Peloponnesum irruptionem, quæ Lacedæmoniis Athenienses auxilia miserint, tum alii, tum Xenophon conscripsere. Picturæ argumentum illud habet equestre prœlium, in quo ex Atheniensibus Grylli Xenophontis filii, in Bœotio equitatu Thebani Epaminondæ virtus enitet. Atque hæc omnia pinxit Atheniensibus Euphranor. Idem in proxima æde Apollinem fecit, cognomine Patroum: pro foribus vero Apollinem unum Leochares, alterum Alexicacon (_Averruncum_) cognomento fecisse Calamis dicitur. Deo cognomen narrant inde exstitisse, quod Peloponnesiaci belli temporibus omnia fœdantem pestilentiam, e Delphico oraculo responso edito, is deus sedasset. (5) Deorum etiam Matris, quam Phidias fecit, ibi sacellum est: et in proximo Quingentorum curia: sic enim appellantur, qui apud Athenienses per annum unum summæ rei præsunt: qua quidem in curia et Apollinis sunt, et Jovis Bulæi (_Consiliarii_) simulacra, Pisiæ arte perfecta; et Populus, Lysonis opus. Nam thesmothetas Caunius Protogenes pinxit, Olbiades vero Callippum, qui irruentibus in Græciam Gallis ducem se Atheniensium præsidio ad Thermopylarum ingressum præbuit.

6. Galli vero, de quibus nunc incidit mentio, in extremis Europæ oris ad vastum mare accolunt, cujus fines adiri posse navibus negant. Est enim gurgitis æstu, scopulis et belluarum immanitate, quam mare aliud omne, multo importunius. Horum regionem amnis Eridanus perlabitur, cujus in ripis Phaethontis casum Solis filiæ, illius sorores, collacrimari creduntur. Verum ut Galli appellarentur, non nisi sero usus obtinuit. Celtas enim quum ipsi se antiquitus, tum alii eos nominarunt.

Caput IV.

_ De Gallorum expeditione in Græciam facta — in Asiam trajectu — de Pergamenis. _

Hi contractis undecunque copiis, ad Ionium mare conversi, omnes Illyrici populos et quicquid gentium ad Macedonicum usque nomen patet, quin et ipsos Macedonas oppressere. In Thessaliam denique impetu facto, quum proxime ad Thermopylas accessissent Græcorum sane plerique in invasione illa barbarorum manebant quieti; quippe qui magnis cladibus ab Alexandro et Philippo etiam prius affecti, postremo ab Antipatro et Cassandro pæne deleti, nulli sibi crimini datum iri ducerent, si propter imbecillitatem auxilium quique suum desiderari sinerent. (2) At vero Athenienses, tametsi et Macedonici belli diuturnitate debilitati et adversis aliquot prœliis prope fracti erant, collectis voluntariis aliorum Græcorum copiis, ad Thermopylas contendere. Quo quidem tempore Callippum ejus expeditionis ducem ceperunt. Occupato autem quam angustissimo montis aditu, barbaros accessu prohibebant: at illi tramitem eum nacti, per quem Persas olim Ephialtes Trachinius duxerat, Phocensiumque inde præsidio deturbato, in Œta superanda Græcos impune fefellerunt. (3) Ibi Athenienses, barbarorum multitudine utroque latere circumventi, fortiter pugnando, Græcis se maxime faciendos præbuerunt. At qui ex ipsis in navibus remanserant, graviter laborarunt. Nam quum Lamiacus sinus ad ipsas Thermopylas maxime cœnosus sit, propter aquas, ut opinor, calidas, quæ ea parte in mare influunt, difficile dictu est, quanto labore receptis in foros Græcis, graves viris et armis naves ex ea cœni voragine exemerint. Et ab Atheniensibus quidem ad hunc modum Græci servati sunt. (4) At Galli montis angustiis superatis, nihil sua magnopere existimantes interesse reliqua oppida capere, in Delphos et Apollinis donaria cupiditatis suæ omnem conatum converterunt. Et illis quidem et Delphi, et Phocensium qui Parnassi urbes incolebant, assumtis Ætolorum copiis (quæ gens per ea tempora juventutis robore præstabat), instructa acie occurrerunt. Ut vero ad manus ventum est, et fulmina, et sponte avulsa de Parnasso saxa Gallorum aciem perculisse memorant, armatosque viros terribili specie contra eos stetisse: quorum duos Hyperochum et Amadocum (_Laodocum_) ab Hyperboreis venisse; tertium Pyrrhum fuisse aiunt Achillis filium. Quo factum ut annua parentatione ex eo Delphi gratiam auxilii Pyrrho referant, quum antea vel sepulcrum ejus tanquam hostis nullis honoribus unquam dignum putassent. (5) Sed Gallorum magna pars in Asiam classe transvecti, ad illud usque tempus maritimam ejus partem populationibus infestam reddiderunt, quo Pergameni, qui eam, quæ olim Teuthrania appellata est, regionem tenent, eos a mari fugatos, in Galatiam quæ nunc dicitur compulerunt: ubi illi, Ancyra Phrygum oppido occupata, ultra Sangarium amnem consederunt. Eam urbem Midas Gordii filius condiderat: et ad meam sane usque ætatem permansit ancora ab eo inventa in Jovis æde, et fons ille, quem Midæ nominant, in quem vinum infudisse Midam, ut Silenum captaret, vulgo creditum est. Neque vero Ancyram solum ceperunt, verum et Pessinuntem ad montem * Agdistin, ubi et Atten sepultum ferunt. (6) Sunt adhuc apud Pergamenos Gallorum spolia et pictura eorum testis, quæ in Gallos gessere. Quam vero Pergameni incolunt terram, eam Cabiris sacram olim fuisse perhibent. Se ipsi ex eo Arcadum numero esse volunt, qui cum Telepho in Asiam trajecerint. Bellorum vero, si qua forte alia gesserunt, ad omnes gentes fama fortassis non pervasit. Tria certe præclara rerum gestarum monumenta reliquerunt: quorum illud primum fuit, quod inferioris Asiæ imperium adepti sunt: alterum, quod Gallos ex eo, quem prius occuparant, loco cedere coegerunt: tertium, quod Telepho duce cum Agamemnonis copiis manum conserere ausi sunt, quum Græci ab Ilio aberrantes, e Mysorum agro, Trojanum illum esse rati, prædas agere aggressi essent. Sed ad id redeo, unde est historia ab initio digressa.

Caput V.

_ De Tholo — Heroibus Eponymis — Adriani donariis. _

Quingentorum curiæ proximus locus est, qui Tholus dicitur, ubi Prytanes rem divinam facere consueverunt: quo in loco non sane magna sunt aliquot ex argento signa. Paulo vero superius heroum eorum statuæ positæ sunt, a quibus recentiora nomina Atheniensium tribus acceperunt. Qui certe tribuum numerum auxerit, ut decem pro quattuor essent, novaque nomina pro priscis imposuerit, id sane ab Herodoto traditum est. (2) Ex Eponymis autem (sic enim eos appellant) unus est Hippothoon Neptuni filius ex Alope Cercyonis filia: alter Antiochus Heraclida, Herculi e Medea Phylantis filia genitus: tertius Ajax Telamonis filius: tum ex Atheniensibus Leo, quem filias ex oraculo pro salute publica devovisse ferunt. Habet et inter Eponymos locum suum Erechtheus, qui Eleusinios prœlio vicit eorumque ducem Immaradum Eumolpi filium interfecit. Ad hos Ægeus, et Pandionis nothus filius Œneus, et ex Thesei liberis Acamas. (3) Vidi etiam Cecropis statuas et Pandionis inter eos, a quibus tribuum sunt cognomina: sed quinam sint quibus honorem habeant, non dixerim. Regnavit enim et Cecrops major, quicum Actæi filia nupta fuit: et minor, Erechthei filius, Pandionis nepos, pronepos Erichthonii, a quo est in Eubœam colonia deducta. Regnavit etiam Pandion Erichthonii, et alter minoris Cecropis filius, qui cum filiis a Metionidis regno pulsus, quum ad Pylam Megarensium regem, cujus filiam in matrimonio habebat, confugisset, morbo confectus illic diem suum obiisse dicitur: estque ejus mari vicinum monumentum eo in loco Megarensis agri, qui Minervæ Æthyiæ scopulus est appellatus. (4) At filii, rursus ejectis Metionidis, Megaris Athenas reversi sunt: ubi regnum maximus natu Ægeus obtinuit. Et Pandion quidem non satis æquo fato eduxit filias; neque filii, qui suas persequerentur injurias, ex illis relicti sunt: quamquam Thraciæ regem, quo opes suas firmaret, sibi affinitate devinxerat. Sed fati vim effugere nulla possunt homines ratione. Nam quum Tereus, cui nuptum Progne data fuerat, Philomelæ ejus sorori, contemptis Græcorum legibus, vitium intulisset et puellæ insuper corpus ferro violasset, mulieres ad sceleris pœnam expetendam provocavit. Pandionis vero et altera spectatu digna est in arce statua. (5) Et hi quidem sunt prisci illi, a quibus Athenienses tribubus nomina indiderunt. Natu autem multo inferiores et alii sunt, Attalus scilicet Mysus, et Ptolemæus Ægyptius, et penes quem ætate mea imperium erat, Adrianus, qui et deos unus omnium religiosissime colebat, et populorum ipsi subjectorum felicitati maxime consuluit. Is bellum omnino nullum, nisi invitus, suscepit. Hebræorum duntaxat, qui supra Syros sunt, defectionem ultus est. Quæ vero diis templa vel erexerit, vel donariis et operibus exornarit, quæ item ultro Græcis urbibus, quæque rogatus etiam barbaris dona dederit, Athenis in communi deorum omnium templo conscriptum est.

Caput VI.

_ De Ptolemæo Lagi ejusque rebus gestis. _

Attali vero et Ptolemæi rerum gestarum memoriam quum vetustas magna ex parte abolevit, tum eorum negligentia interiit, qui, ut eam literis mandarent, cum illis vixere. Quamobrem mihi in mentem venit, et quas hi res gesserint, et quemadmodum ad eorum majores Mysorum et Ægyptiorum finitimarumque gentium imperium pervenerit, exponere. (2) Ptolemæum quidem Macedones Philippi esse Amyntæ filii, verbo Lagi filium existimant: ejus enim matrem uterum ferentem a Philippo Lago uxorem datam ferunt. Hunc et alia in Asia præclara facinora gessisse memorant: et Alexandro in Oxydracis periclitanti, præ cunctis regis amicis, auxilio fuisse. Eundem etiam, Alexandro mortuo, iis, qui ad Aridæum Philippi filium regnum universum deferebant, restitisse, regnumque in plura imperia dividendi auctorem in primis exstitisse. (3) Quo tempore ipse in Ægyptum profectus, Cleomenem, quem Ægypto præfecerat Alexander, quod Perdiccæ studeret, sibi suspectum occidit: atque iis Macedonibus, quibus negotium datum erat, ut Alexandri cadaver Ægas reportarent, ut sibi illud traderent, persuasit, acceptumque Macedonico ritu Memphi condidit; nihilque omnino dubitans, bellum sibi Perdiccam illaturum, Ægyptum præsidiis firmavit. Perdiccas vero quo speciosiorem expeditioni causam prætexeret, secum adduxit Aridæum Philippi filium, et Alexandrum puerum, Alexandro ex Rhoxane Oxyartæ filia genitum: quum re tamen Ægypti regnum Ptolemæo eripere conaretur. Verum ex Ægypto pulsus, amissa magna ex parte existimatione, quam in bellicis rebus consecutus fuerat, et jam ante in magnam apud Macedones invidiam adductus, a satellitibus suis interfectus est. (4) Ptolemæum vero Perdiccæ cædes ad res gerendas excitavit: Syriam igitur statim et Phœnicen imperio suo adjecit: mox Seleucum Antiochi filium ab Antigono ejectum, ad se confugientem, in fidem recepit. Ad hæc in Antigonum, armis se insolentiam ejus persecuturum professus, bellum movit. Cassandrum Antipatri filium et Lysimachum Thraciæ imperantem ad societatem induxit, quum et Seleuci fugam commemoraret, et Antigoni opes cunctis formidolosas fore, si quid amplius crevissent, moneret. (5) Interea Antigonus bellum utique apparabat, belli tamen fortunam tentare prius non est ausus, quam audita Cyrenæorum defectione Ptolemæum in Libyam movisse renuntiatum est; tunc enim et Syros et Phœnices primo impetu in potestatem suam redegit. Quibus quum Demetrium filium, illum quidem peradolescentem, verum summa virtute et spe juvenem, præfecisset, ipse in Hellespontum profectus est. Sed antequam eo perveniret, quum audisset a Ptolemæo Demetrium prœlio superatum, retro copias egit. Demetrius non prorsus tota provincia hosti cesserat; quin et Ægyptiorum non magnam utique manum insidiis oppresserat. Appropinquantem Antigonum Ptolemæus non exspectandum ratus, in suum se regnum recepit. (6) Hieme vero acta, Demetrius in Cyprum cum classe profectus, Menelaum primum Ptolemæi præfectum navali prœlio, deinde Ptolemæum ipsum propius accedentem vicit: mox in Ægyptum fugientem persecutus terra Antigonus, mari Demetrius urgebat. Ptolemæus omni ex parte periculo circumventus, præsidio tamen ad Pelusium constituto, et triremibus e flumine in hostem deductis, ita restitit, ut suum sibi regnum facile tutatus sit. Antigonus quidem ex præsentium rerum difficultate occupandi Ægyptum spem omnem abjecerat: Demetrium tamen cum ingenti exercitu et navibus multis contra Rhodios misit, ut qui se redacta in potestatem suam insula opportuno adversus Ægyptios propugnaculo usurum speraret. Sed Rhodii quum ipsi per se bellica virtute et operibus ac machinis acriter obsistebant, tum illos Ptolemæus omni ope copiisque suis juvabat. (7) Antigonus igitur æque Rhodiensi ac prius Ægyptiaca expeditione infeliciter tentata, non ita multo post contra Lysimachum, Cassandrum, et Seleucum acie dimicare ausus, magnam exercitus partem amisit: ac postea belli adversus Eumenem diuturnitate confectus e vita decessit. Ex omnibus autem, qui Antigonum oppugnarunt, regibus summa fuisse impietate Cassandrum judico: qui quum Antigoni opera Macedoniæ regnum conservasset, non dubitavit viro optime de se merito bellum inferre. (8) Antigono vero mortuo, Ptolemæus Syriam et Cyprum iterum subegit, Pyrrhumque in Thesprotidem Epiri reduxit, et per Magam, Berenices, quam tunc in matrimonio habebat, filium, Cyrenen, quæ a se desciverat, quinto post defectionem anno recepit. Quod si Ptolemæus revera Philippo Amyntæ filio genitus est, intemperantem usque ad insaniam in mulieres amorem a patre nimirum ei quasi hæreditarium fuisse, facile credi potest. Quum enim Eurydicen Antipatri filiam uxorem duxisset, ex eaque liberos etiam suscepisset, Berenices nihilominus, quam Eurydicæ comitem in Ægyptum Antipater miserat, amore captus, filios ex ea quoque genuit. Ex iis Ptolemæum, non ex Antipatri filia, sed ex Berenice genitum, jam prope moriens sibi regni successorem declaravit, a quo Atheniensibus tribus una est.

Caput VII.

_ De Ptolemæo Philadelpho et Maga. _

At hic etiam Ptolemæus Arsinoes uterinæ pariter et germanæ sororis amore victus, eam sibi matrimonio adjunxit: atque id non sane ex Macedonum, sed Ægyptiorum, quibus imperabat, lege fecit. Deinde fratrem Argæum insidias sibi comparantem, ut fama est, interfecit. Idem etiam Alexandri cadaver e Memphi deportandum curavit. Alterum quoque fratrem, ex Eurydice natum, quum ab eo Cyprios ad defectionem sollicitari persensisset, de medio sustulit. At Magas, ejus ex eadem quidem matre frater, patre vero Philippo, Macedone illo quidem, sed ignobili et plebeio genitus, quum Cyrenæis, quibus a Berenice matre præfectus fuerat, ut a Ptolemæo deficerent, persuasisset, in Ægyptum cum exercitu movit. (2) Ptolemæus, quum aditus ex omni parte munisset, se ad Cyrenæorum impetum sustinendum comparabat: sed ubi Magæ in itinere de Marmaridarum (ea Libyum nomadum gens est) defectione est allatum, Cyrenas agem retroagere cœpit. Quo quum illum persequi Ptolemæus conaretur, id ei fuit impedimento, quod, quum ad sustinendum Magæ impetum et alios mercenarios milites, et Gallorum quattuor ferme millia conducta haberet, et eam manum comperisset de Ægypto occupanda consilia inire, eos in desertam insulam per Nilum deduxit: quo in loco ad unum omnes quum mutuis confossi vulneribus, tam fame enecti periere. (3) Magas vero quum Apamen uxorem duxisset, Antiochi filiam, socero persuadet, ut violato fœdere, quod ejus patri Seleuco cum Ptolemæo ictum fuerat, in Ægyptum invadat. Quod quum Antiochus comparato exercuit moliretur, Ptolemæus in omnes populos, quibus imperabat Antiochus, copias dimisit, quæ imbecilliores excursionibus prædonum more ac populationibus infestos redderent, validiores acie adorirentur. Quod sane consilium omnem in Ægyptum Antiocho proficiscendi facultatem eripuit. Hic ille Ptolemæus est, qui, ut ante exposui, auxiliarem classem Atheniensibus contra Antigonum et Macedonas misit: qua tamen non magnopere ad salutem Atheniensium profectum est. Huic filii ex Arsinoe, non sorore, sed ea, quæ Lysimachi filia fuit, nati sunt. Nam soror, quam sibi matrimonio junxerat, antequam pareret, diem suum obiit: a qua Arsinoitis præfectura Ægypti cognomen accepit.

Caput VIII.

_ De Attalo — variis signis — Demosthene — templis et signis deorum ac hominum — theatro Odeo dicto. _

Postulat autem locus, ut etiam, quæ ad Attalum pertinent, exponantur, quum et ipse ex eorum numero sit, a quibus Atticis tribubus cognomina indita sunt. Vir fuit Macedo, Docimus nomine, unus de Antigoni ducibus, qui se postea opesque suas omnes Lysimacho tradidit. Hic Philetærum Paphlagonem eunuchum habuit: a quo quæ gesta fuerint, usque dum defecisset a Lysimacho, et quemadmodum Seleucum in partes pertraxerit suas, inter ea inseram, quæ de Lysimacho erunt commemoranda. Hic autem Attalus Attali quidem filius fuit, fratris Philetæri; regno vero, quo Eumenes, (et ipse frater Philetæri) cesserat, sui patruelis potitus est. Is omnium quæ gessit, maximum illud fuit, quod Gallos in eam, quam etiam nunc tenent, terram a mari confugere coegit.

2. Jam secundum eorum, unde tribus appellatæ sunt, statuas signa deorum spectantur, Amphiaraus, et Pax Plutonem puerum ferens. Ibidem Lycurgus ex ære, Lycophronis filius, positus est; et Callias, qui pacem Græcis, ut Atheniensium plerique memorant, ab Artaxerxe Xerxis filio confecit. Demosthenes etiam, quem in Calauream, ea insula juxta Trœzenem est, Athenienses exilii causa concedere coegerunt: revocatumque paulo post, iterum post Lamiacam cladem in exilium misere: (3) quo tempore in eandem insulam reversus hausto veneno interiit. Hunc ex omnibus Græcis exulibus unum ad Antipatrum et Macedonas non traxit Archias. Thurius erat Archias patria. Negotium is nefarium susceperat: nam omnes, qui ante cladem a Græcis acceptam in Thessalia Macedonibus adversati fuerant, captos ad Antipatrum pœnas daturos trahebat. Huc igitur Demosthenis nimius in patriam amor evasit. Quo mihi illud præclare dictum videtur, hominem nimis reipublicæ administrationi deditum et populari aura fidentem haud unquam feliciter diem extremum claudere. (4) Prope Demosthenis statuam Martis est ædes, in qua duo sunt Veneris signa. Martis Alcamenes, Minervæ signum Parius vir fecit, Locrus nomine. Ibidem est etiam Enyûs (_Bellonæ_) signum, Praxitelis filiorum opus. Ad templum adstant Hercules, et Theseus, et Apollo tænia comam redimitus. Virorum autem statuæ sunt Calades (?), quem legumlatorem (?) Athenienses perhibent, et Pindarus, qui, quod Athenienses carmine laudavit, et statuam et alia meruit præmia. (5) Neque longe sunt Harmodius et Aristogiton Hipparchi interfectores: cujus facinoris causam et modum alii explicarunt. Ex his statuis aliquot Critius, antiquiores fecit Antenor. Ac quum has Xerxes, urbe Athenarum capta, quam cives deseruerant, cum alia præda asportasset, Antiochus postea Atheniensibus remisit.

6. In theatri vero quod Odeum vocant ipso vestibulo Ægyptiorum regum sunt statuæ: quibus est omnibus idem Ptolemæi nomen, inter eos discrimen faciente cognomine. Namque alium Philometora, Philadelphum alium appellarunt: at Lagi filio Soteris (_Servatoris_) cognomentum Rhodii dedere. Quorum unus Philadelphus est, cujus a nobis mentio, quum sermo de iis esset, a quibus tribubus sunt nomina, facta est. Huic Arsinoes sororis apposita est statua.

Caput IX.

_ De Ptolemæo Philometore et matre Cleopatra — Lysimacho et Thracibus — Hieronymo Cardiano. _

At qui Philometor est dictus, octavus est a Ptolemæo Lagi filio. Id autem cognominis per illusionem nactus est. Neque enim regum quisquam fuit unquam ex omnibus, quem majori mater odio prosecuta fuerit: hunc enim, majorem quamvis natu, ad regnum vocari non est passa, et, ut in Cyprum vivente patre ablegaretur, effecit. Cujus in filium acerbitatis quum alias fuisse causas Cleopatræ memorant, tum quod Alexandrum natu minorem sibi obsequentiorem fore sperabat: (2) ob eamque rem primum, ut eum Ægyptii regem crearent, suadebat: deinde, quum repugnante plebe id assequi nequisset, in Cyprum Alexandrum misit, prætoris quidem nomine, re vero, ut per eum Ptolemæo formidolosior esset ipsa. Postremo ex omni eunuchorum numero, quos amantissimos esse sui putabat, saucios in concionem produxit, Ptolemæum insimulans et insidias sibi fecisse, et eunuchos vulneribus fœdasse. Qua re Alexandrini commoti, non multum abfuit, quin Ptolemæum impetu facto opprimerent: sed quum ille navi se e periculo proripuisset, haud ita multo post e Cypro reversum Alexandrum regem appellant. (3) Digna autem facinore pœna Cleopatram consecuta est: eam enim Alexander, quem suis ipsa consiliis ad regnum evexerat, peremit. Quo scelere detecto, quum civium metu aufugisset Alexander, Ptolemæus in Ægyptum rediit: atque iterum regno potitus Thebanis, quod ab ipso defecerant, bellum intulit: ac tertio a defectione anno in potestatem suam redactos tam graviter multavit, ut, qui ante Græciæ ditissimos quosque, templum Delphicum et Orchomenios, opibus superarent, nullum pristinæ fortunæ vestigium retinuerint. Ipsi quidem Ptolemæo, non ita multo post suo fato defuncto, pro multis ejus erga se meritis, quæ nihil necesse est exponere, Athenienses posuerunt æneam statuam tam ipsi quam Berenicæ, quæ liberorum sola illi e legitimo toro suscepta fuerat. (4) Post Ægyptios vero reges Philippo et ejus filio Alexandro statuæ positæ sunt: quorum res gestæ majores fuere, quam ut aliis de rebus susceptæ historiæ inseri debeant. Ægyptiis quidem regibus ad veri honoris monumentum, utpote bene de se meritis, præmia sunt constituta: Philippo vero et Alexandro adulatione potius multitudinis, quandoquidem etiam Lysimacho, non tam ejus ducti studio quam temporibus consulentes, eundem honorem habuerunt.

5. Fuit Lysimachus natione Macedo, Alexandri satelles, quem rex ira incensus in eandem cum leone cavam conjici jusserat: sed quum ab eo bestiam exanimatam intellexisset, viri perpetua admiratione virtutem prosecutus, eodem illum, quo optimum quemque e Macedonibus, loco esse voluit. Mortuo vero Alexandro, ei Thraciæ parti, quæ Macedoniæ finitima est, imperavit, quam Philippus etiam ante et Alexander tenuerant. Est autem ea regio non sane magna: sed reliqua Thracia adeo hominum multitudine abundat, ut, nisi forte Galliam excipias, cuivis nationi hominum frequentia anteponi posse videatur: quod in causa fuit, ut universam ante Romanos nemo imperio suo adjecerit. Nunc autem et Thracia tota, et quicquid Gallici nominis est, Romano imperio paret: sed Galliæ bene cultas tantum partes, quibus imperarent, dignas judicantes, reliquas, quæ nulli usui visæ sunt, quod aut immodicis frigoribus aut soli sterilitate laborarent, consulto missas fecerunt. (6) Tum igitur Lysimachus, e finitimis primos Odrysas bello est aggressus: deinde in Dromichæten et Getas profectus, quum prœlium initum esset cum hominibus et rei bellicæ nequaquam imperitis et numero multo superioribus, fuga se e summo periculo, in quod res suas omnes deduxerat, eripuit. In ea pugna Agathocles ejus filius, paterno ductu militaris disciplinæ rudimentis tunc primum assuescens, a Getis captus est. Quare Lysimachus aliis etiam prœliis nihilo secundioribus belli fortunam expertus, et, quod filius in hostium potestatem venisset, minime levem cladem numerans, cum Dromichæte pace facta, temporum maxime necessitati obtemperans, ei et filiam despondit, et ea Thraciæ parte cessit, quæ trans Istrum est. Sunt qui non Agathoclem, sed ipsum Lysimachum ab hostibus captum fuisse dicant, deinde ab Agathocle iis conditionibus, quas diximus, fœdere cum Getis icto, liberatum. Ut vero rediit, Agathocli Lysandram, Ptolemæi ejus, qui Lagi filius erat, et Eurydices filiam, uxorem duxit. (7) Classe etiam in Asiam trajecit, et cum sociis Antigoni regnum destruxit. Præterea eam, quam nunc quoque Ephesii mari proximam incolunt, urbem condidit: in quam Lebedios et Colophonios, eorum urbibus eversis, deduxit. Eas vero urbium excisiones Phœnix iamborum scriptor deplorat. Nam Hermesianactem, qui elegos scripsit, ad illud usque tempus superstitem fuisse non crediderim: neque enim is in aliqua carminum suorum parte excisam Colophonem non deflesset. At Lysimachus Pyrrhum quoque Æacidæ filium bello est adortus. Ejus namque ab Epiro profectione observata, quum sæpe ille domo abesse consuesset, et reliquam Epirum hostilem in modum populatus est, et ad regum sepulcra pervenit. (8) His addit Hieronymus Cardianus, quod ut credam, adduci non possum: Lysimachum, eductis e terra defunctorum conditoriis, ossa dissipasse. Sed hic ipse Hieronymus et alioquin eo quo in reges flagrabat odio ductus scripsisse creditur, quum unum tamen Antigonum multis idem et haudquaquam debitis laudibus exornet; et hæc illum de regum Epiri monumentis a Macedone viro destructis ad calumniam commentum, omni modo apparet. Nesciebat fortasse Lysimachus, eos non Pyrrhi solum, sed Alexandri etiam majores eosdem fuisse, quum Alexander maternum genus ab Epiro, atque adeo ab Æacidis duceret. Argumento est præterea inter Pyrrhum et Lysimachum non multo post conciliata societas, nulla per bellum injuria fuisse inter ipsos ad reditum in gratiam spem interclusam. Sed Hieronymus et alias forsan habuit cum Lysimacho simultatis causas, et eam procul dubio maximam, quod ille, Cardianorum urbe eversa, pro ea Lysimachiam in Isthmo Thraciæ Chersonesi condiderat.

Caput X.

_ De Lysimachi bellis cum Demetrio et Pyrrho gestis — de Lysimachi infelici matrimonio et morte. _

Et Lysimachus quidem, quantisper Aridæus, et post eum Cassander ejusque liberi regnarunt, a Macedonum amicitia non discessit: ubi vero Demetrius Antigoni filius regnum adeptus est, ne se ille bello provocaret, metuens, prior contra eum arma movit. Noverat enim paternum ei esse, de promovendo imperio semper cogitare. Ut primum igitur illum in Macedoniam profectum, Alexandro Cassandri filio, a quo accersitus fuerat, interempto, ejus regno potitum comperit, probabilem belli causam nactus, (2) ad Amphipolim cum Demetrio congressus, parum abfuit quin Thraciæ quoque regno excideret. Verum Pyrrhi auxiliis confirmatus et regnum retinuit, et Nestiis deinde ac Macedonum parti imperavit. Nam Pyrrhus cum exercitu veniens ex Epiro, dum Lysimachi rebus pro tempore studeret, majorem Macedoniæ sibi partem vindicaret. Ac quum in Asiam Demetrius contra Seleucum trajecisset, quantisper nihilo inferior armis fuit Demetrius, in Lysimachi societate Pyrrhus perstitit: ubi vero Demetrius in Seleuci potestatem venit, dissoluta est inter hos amicitia. Bello itaque utrinque comparato, Lysimachus, Antigono Demetrii filio et Pyrrho ipso multo superior discessit, et Macedonia potitus est, et Pyrrhum in Epirum redire coegit. (3) Multæ vero solent ex amore hominibus exsistere calamitates. Hic enim Lysimachus quum natu jam grandior esset, et quum ipse susceptis liberis fortunatus haberetur, tum vero Agathocli filio ex Lysandra liberi geniti essent, Arsinoen tamen Lysandræ sororem sibi matrimonio adjunxit. Eam, quum timeret, sui ne filii, mortuo Lysimacho, in Agathoclis potestate essent, de Agathoclis cæde consilia inisse ferunt. Sunt qui scriptum reliquerint, Arsinoen Agathoclis amore captam, quumque ad obsequium adolescens pellici non potuisset, ab ea per insidias de medio sublatum. Narrant etiam Lysimachum postea tam audax facinus uxorem ausam cognovisse, sed nihil ei profuisse amicis penitus orbato. (4) Ejus itaque permissu ab Arsinoe interempto Agathocle, Lysandra ad Seleucum profugit, secum ducens et filios et fratres suos, qui * ad Ptolemæum confugerunt. Fugientibus vero se comitem addidit Alexander, Lysimachi ille quidem, sed ex Odrysiade uxore filius. Hi quum Babylonem pervenissent, a Seleuco, ut bellum contra Lysimachum susciperet, supplices contenderunt. Eodem vero tempore et Philetærus, cui omnis Lysimachi pecunia commissa erat, Agathoclem interfectum dolens, et quæ ab Arsinoe exspectari poterant metuens, Pergamum supra Caicum occupat, atque inde per legatum se pecuniamque omnem Seleuco tradit. (5) Quod ubi Lysimacho nunciatum fuit, statim in Asiam trajicit, ac bellum prior Seleuco infert: collatis vero signis cum eo congressus in ipso prœlio, magna clade accepta, occubuit. Ejus cadaver a Lysandra multis cum precibus impetratum Alexander Lysimachi filius ex Odryside (ut ante dixi) sustulit, et in Chersonesum deportatum sepulturæ mandavit, eo in loco, quo nunc etiam inter Cardiam vicum et Pactyam insignis ei tumulus exstat. Et hæc quidem a Lysimacho gesta sunt.

Caput XI.

_ De Pyrrhi genere — Epirotarum regno — Pyrrhi expeditionibus. _

Apud Athenienses autem Pyrrhi etiam conspicitur effigies, cui cum Alexandro Magno sola generis propinquitas intercessit. Nam Pyrrhus Æacida Arybbæ filio, Olympiade vero Neoptolemi filia Alexander genitus est. Neoptolemo et Arybbæ pater fuit Alcetas Tharypi filius. A Tharypo autem retro ad Pyrrhum Achillis quindecim sobolis gradus numerantur. Is enim primus Ilio exciso, omisso in Thessaliam reditu, in Epirum appulit, atque ibi Heleni vatis monitu consedit. Cui quum nulla ex Hermione proles esset, ex Andromache tres suscepti sunt filii, Molossus, Pielus, et natu minimus Pergamus. Ex eadem vero Cestrinum Helenus genuit, quum ei Andromache, Delphis Pyrrho interfecto, nupsisset. (2) Quum autem Helenus moriens Molosso Pyrrhi filio regnum reliquisset, Cestrinus, collecta Epirotarum manu voluntaria, quæ supra Thyamin fluvium est, regionem tenuit. At Pergamus quum in Asiam trajecisset, Arium in Teuthrania dominantem, singulari de imperio certamine dimicans, occidit, et urbi, quod etiam nunc manet, ex suo nomine cognomentum dedit. Ceterum Andromachæ, quæ filium secuta est, ibidem in urbe adhuc exstat heroum. Pielus vero in Epiro mansit, ad quem, minime vero ad Molossum, Pyrrhus Æacidæ et majores ejus originem referunt. (3) Fuit autem etiam Epiri imperium usque ad Alcetam et Tharypum in unius regis potestate. Sed Alcetæ filii inter se dissidentes non prius concorditer regnarunt, quam æqualiter inter se regnum diviserunt. Postea vero Alexandro Neoptolemi filio in Lucania exstincto, Antipatri metu in Epirum reversam Olympiadem Æacides Arybbæ filius quum aliis est officiis prosecutus, tum vero eam suis copiis juvit ad bellum cum Aridæo et Macedonibus gerendum, atque id invitis etiam ac sequi recusantibus Epirotis. (4) Olympias victoriam adepta, multa in morte Aridæo inferenda, pluraque ac magis nefaria, dum Macedonas insectatur, immanitatis exempla edidit: quorum paulo post graves quidem, sed meritas videtur Cassandro pœnas dedisse. Hujus igitur feminæ invidia Æacidæ, quo minus statim ab initio in regnum ab Epirotis reciperetur, maxime obfuit. Nam quum postea æquis jam et placatis uteretur, Cassander illi iterum est adversatus quin in Epirum rediret. Ac pugna quidem inter Philippum Cassandri fratrem et Æaciden ad Œniadas commissa, Æacides ex vulnere non ita multo post de vita decessit. (5) Alcetam deinde Arybbæ quidem filium, et Æacidæ fratrem natu grandiorem, Epirotæ regnare jusserunt, hominem plane impotentis iracundiæ, ob eamque causam a patre ejectum. Hunc, quum regnum inisset, more ingenii sui denuo furentem cives noctu adorti cum filiis opprimunt. Quo de medio sublato, Pyrrho Æacidæ filio regnum restituunt. Ei ad regnum primum accedenti Cassander bellum intulit, homini peradolescenti et qui imperium suum nondum firmiter instruxisset. At Pyrrhus Macedonibus in fines suos jam invadentibus, in Ægyptum ad Ptolemæum Lagi filium se contulit; a quo filiam ex eadem, qua ceteri Ptolemæi liberi, matre susceptam in matrimonium accepit et cum classe Ægyptiorum est in regnum reductus. (6) Regno igitur jam constituto, in Corcyræos primum arma movit: quorum quum insulam finibus suis ex adverso sitam videret, ne aliquando hostibus pro statione esset, metuebat. Quas autem post captam Corcyram a Lysimacho clades acceperit et quemadmodum pulso Demetrio Maconedoniæ ad illud usque tempus imperarit, quo rursus a Lysimacho pulsus est, quæ rerum a Pyrrho usque ad illud tempus gestarum fuerint maximæ, quum de rebus Lysimachi ageremus, exposuimus. (7) Græcorum vero neminem ante Pyrrhum bellum Romano imperio intulisse satis constat. Nam a Diomede quidem et Argivis, qui Diomedem secuti sunt, Æneas nulla narratur esse pugna lacessitus. Atheniensibus certe et alias orbis terræ partes et universam Italiam armis opprimere cogitantibus, Syracusana clades, quo minus cum Romanis belli fortunam experirentur, impedimento fuit. Denique Alexander Neoptolemi filius, Pyrrhi gentilis, natu eo grandior, in Lucanis ante e vita excessit, quam poteruit cum Romanis signa conferre.

Caput XII.

_ De Pyrrhi bello contra Romanos — de elephantis et ebore — de Pyrrhi bello contra Carthaginienses. _

Pyrrhus itaque primus omnium e Græcia adversus Romanos ultra Ionium mare copias transportavit, a Tarentinis ille quoque accersitus. Ii enim quum bellum diuturnum cum Romanis gessissent, jamque se illis impares intelligerent, devincta sibi prius beneficiis Pyrrhi voluntate, quod eum Corcyræos oppugnantem navalibus copiis juverant, per legatos regi, ut socia arma secum jungeret, persuaserunt, maxime eo quod docebant Italiam toti Græciæ felicitate præstare, nec esse satis æquum, se amicos et supplicum more auxilia rogantes, iniquissimis temporibus suis deseri. Hæc exponentibus legatis, Trojani belli eventus Pyrrho in mentem veniebat, ex animi sententia omnia eventura, quando ipse ab Achille originem ducens adversus Trojanorum coloniam arma sumturus esset. (2) Ut vero primum in Italiam trajicere statuit, quæ hominis erat in rebus gerendis alacritas, naves statim longas instruxit, navigiaque opportuna ad equos et milites transvehendos, ut præsto essent, curavit. Libri exstant non sane illustrium auctorum, qui RERUM GESTARUM COMMENTARII inscripti sunt: quos dum lego, Pyrrhi quum alacritatem, quam in prœliis præ se tulit, tum providentiam, qua se ad futuras dimicationes comparavit, non possum non magnopere admirari. Nam priusquam Romani rescierint, in Italiam classe transmisit: et quum jam appulisset, non prius adesse eum Romani animadvertere, quam, commissa cum Tarentinis pugna, se ille cum exercitu inopinato ostendit, factoque repente impetu, hostium, ut par fuit, agmen turbavit. (3) Ac tunc quidem, quum se Romanis haudquaquam acie parem esse intelligeret, elephantos compararat, quos inter prœliandum in illos immitteret. Belluas autem has primus ex Europæ principibus Alexander, Poro et Indis devictis, in potestate habuit. Quo mortuo, et alii reges, et plurimas Antigonus sibi comparavit. Pyrrhus vero in pugna, quam cum Demetrio commisit, elephantos aliquot cepit. Ii quum ad Tarentum in mediam irrupissent aciem, non parum Romanos exterruere, plerisque aliud quam belluas esse existimantibus. (4) Ebur enim hominum opere et arte priscis temporibus expoliri solitum norant haud dubie multi: bestias autem ipsas, priusquam Macedones in Asiam trajicerent, præter Indos et Libyas finitimosque illis populos, nulli viderant. Quod ipsum ex Homero quoque apparet, qui quum regum lectos et opulentiorum inter hosce domos ebore ornatas dixerit, belluæ tamen nusquam mentionem facit. Quod si autem elephantem vidisset aut de eo quicquam audisset, antiquius opinor duxisset hoc, quam Pygmæorum et gruum pugnam commemorare. (5) Pyrrhum post hæc in Siciliam Syracusanorum avocavit legatio. Nam quum Carthaginienses classe in Siciliam invasissent jamque omnes Græci nominis urbes ad vastitatem redegissent, ac postremo ipsas Syracusas, quæ sola civitas adhuc incolumis erat, circumsederent, Pyrrhus, de Syracusanorum legatis re cognita, Tarentum Italicamque omnem oram missam fecit. In Siciliam vero quum transisset, barbaris repulsis Syracusas obsidione liberavit. Deinde quamvis Carthaginienses navali disciplina, quippe qui essent e Tyro Phœnices oriundi, barbaris plane ceteris præstare intelligeret, cum illis tamen, solis Epirotarum copiis fretus, confligere navibus non dubitavit. Epiri certe ne post captum quidem Ilium maxima pars aut mare norat, aut salsis escis vescebatur: cujus mihi rei Homerus in Odyssea testis est:

Nec norunt cærula ponti, nec dapibus vescum salis admiscere saporem.

Caput XIII.

_ De Pyrrhi expeditione contra Antigonum, et duce Cleonymo contra Spartanos — de Pyrrhi morte — de simili vitæ Æacidarum exitu. _

At enim victus navali prœlio, cum iis, quæ a clade superfuerant, navibus Tarentum se recepit: ubi rebus suis vehementer attritis, de fuga, quum sibi per Romanos sine pugna discedere minime liciturum speraret, tale cepit consilium. Quum e Sicilia reversus cladem accepisset, legatos cum literis ad Asiæ reges, et ad ipsum Antigonum dimisit, ab aliis pecuniam, ab aliis auxilia, ab Antigono veru utrumque exposcens. Quum legati revesi literas ei reddidissent, Epirotarum et Tarentinorum principes in concionem vocat: ibi quas acceperat literas non recitavit, sed propediem affutura auxilia affirmavit. Quum percrebuisset igitur fama in Romanorum etiam exercitu, et e Macedonia et ex Asia magna Pyrrho auxilia adventare, nihil illi novi moliri ausi sunt. Pyrrhus vero ea, quæ consuta est, nocte ad montes, quæ Ceraunia vocant, classe transvectus est. (2) Mox ab Italica clade quum paululum conquiesset, milite confirmato, Antigono statim bellum indixit, quum et alia ei crimini daret, et illud maxime, quod suam, dum in Italia cum exercitu esset, nullis missis auxiliis, spem frustratus esset: atque Antigoni quidem quum proprias copias, tum Gallorum mercenarias, fudit fugavitque, et ad maritimas usque urbes persecutus est. Ex ea victoria superiorem Macedoniam et Thessaliam in ditionem suam redegit. Prœlii certe magnitudinem et Pyrrhi victoriam, quanta fuerit, declarant Gallorum scuta in Itoniæ Palladis templo, quod inter Pheras et Larisam est, dicata, cum epigrammate hujusmodi:

(3) Hos tibi Gallorum clypeos rex donat, Itoni, Pyrrhus ab audaci rapta tropæa acie, viribus Antigoni fractis. Haud res ea mira: pugnaces et nunc et prius Æacidæ.

Hæc quidem illic. In Dodonæi autem Jovis templo ipsorum Macedonum scuta suspendit, cum inscriptione tali:

Ditibus hæc Asiæ terris opibusque potita, jam premere audebant Hellada servitio; sacra Jovi templo pendent quæ affixa columnis, erepta Emathiis scuta cruenta viris.

(4) At enim quum parum abesset quin totam Pyrrhus Macedoniam subigeret, etsi unus erat omnium ad præsentes occasiones arripiendas paratissimus, Cleonymus tamen eum a Macedonia in Peloponnesum avocavit. Patria quidem Spartanus fuit Cleonymus; cum exercitu tamen in Lacedæmoniorum fines hostiliter invasit. Ejus rei causam, quum Cleonymi genus percensuero, exponam. Pausanias, qui Græcis ad Platæam dux fuit, Plistoanactem filium reliquit. Hic alterum Pausaniam genuit: cujus Cleombrotus filius fuit, is qui in Leuctrica pugna dimicans adversus Thebanorum ducem Epaminondam occubuit. Huic duo fuere filii, Agesipolis et Cleomenes. Mortuo autem sine liberis fratre, Cleomenes regnum obtinuit: (5) qui Acrotatum majorem, et Cleonymum natu minorem genuit. Quum autem Acrotatus prius, nec multo post Cleomenes diem suum obissent, inter Areum Acrotati filium et Cleonymum de regno orta est contentio. * quocumque demum modo sibi Cleonymus vindicaturus, Pyrrhum in patrios fines induxit. Lacedæmonii quidem ante Leuctricam cladem nullum unquam belli adversum casum experti fuerant, eoque se nunquam pedestri pugna victos gloriabantur. Nam Leonidæ, parta fere victoria, quo minus Persas ad internecionem deleret, fatigati longa pugna militis robur defuisse asserebant: et quæ Athenienses Demosthene duce ad Sphacteriam insulam gessissent, belli potius furtum quoddam, quam victoriam fuisse. (6) Prima illis illata est in Bœotiis clades: alteram, qua majorem in modum opes eorum afflictæ sunt, ab Antipatro et Macedonibus acceperunt. Jam tertiam eorum finibus calamitatem intulit insperantibus a Demetrio concitatum bellum. Quum vero jam quarto Pyrrhum cum infesto exercitu fines ingressum viderent, obviam illi, assumtis in societatem Argivis et Messeniis, venere. Quos quum Pyrrhus prœlio vicisset, parum omnino abfuit quin eodem impetu urbem caperet: sed quum agrum populationibus infestum reddidisset, prædamque inde magnam egisset, paululum temporis requieti dedit. Interea Lacedæmonii ad sustinendam oppugnationem se confirmabant, quum Sparta jam ante, Demetrio oppugnante, præaltis fossis et validissimis quibusque operibus munita esset: quaque facilior aditu erat, propugnacula etiam excitata erant. (7) Dum hæc aguntur, Pyrrho Spartano bello occupato, Antigonus, quum Macedonum urbes præsidiis et munitionibus firmasset, in Peloponnesum copias duxit, quippe qui sciret, Pyrrhum Lacedæmone et Peloponnesi parte subacta in Epirum non statim rediturum, sed in Macedoniam ad persequendum ibi bellum esse reversurum. Quum autem ex Argis in Laconicum agrum Antigonus exercitum esset immissurus, ipse Pyrrhus ad Argos jam accesserat. Ibi inito prœlio victor Pyrrhus fugientes in urbem persecutus est. Ubi, quum ejus exercitus, ut fere fieri solet, in diversa abisset, (8) repugnantibusque acriter hostibus pro templis, ædibus, angiportis, aliisque urbis locis, Pyrrhus a suis relictus est et in capite vulnus accepit. Ferunt eum tegulæ ictu, a muliere dejectæ, interiisse. Argivi vero non mulierem illam, sed Cererem assumta mulieris forma fuisse, affirmant. Et hæc quidem illi de Pyrrhi morte: quod et Lyceas prodidit, qui carminibus epicis indigenarum res conscripsit. Est præterea Argis, quo loco Pyrrhus cecidit, ex oraculo Cereri erectum fanum: et in eo Pyrrhus ipse sepultus est. (9) Illud vero maxime mihi mirandum videri solet, (_tres?_) ex Æacidarum gente et nomine divinitus oblata nece occubuisse: Achillem siquidem Homerus memoriæ prodidit ab Alexandro Priami filio et Apolline interfectum; Pyrrhus vero, ejus filius, Pythiæ jussu Delphis occisus est; huic denique Æacidæ filio, quale et Argivi dicunt et Lyceas cecinit, mortis genus obtigit. De ejus tamen cæde non satis congruunt quæ scripsit Hieronymus Cardianus: quem scilicet cum rege viventem in ejus gratiam scribere maxime fuit necesse. Nam si Philistus venia dignus habetur, qui quum Syracusas se restitutum iri speraret, multa Dionysii flagitia dissimulavit, Hieronymo certe multa ad Antigoni gratiam scribenti venia danda. Et huc quidem Epirotarum potentia evasit.

Caput XIV.

_ De memorandis artis operibus in Odeo — Triptolemo — Epimenide et Thalete — Æschyli epitaphio — Minerva — cultu Veneris Cœlestis. _

Quum vero Athenis Odeum introieris, et alia spectatu digna et Bacchum conspicies. Juxta quod fons est, quem Enneacrunon (_novem scaturiginum_) vocant, ita a Pisistrato exornatum. Putei quidem passim in urbe multi, hic autem unicus est fons. Templa vero supra fontem duo sunt: unum Cereris et Proserpinæ: in altero Triptolemi signum est; de quo quæcunque dicuntur, omissis quidem, qui de Deiope jactantur sermonibus, exponam. (2) Inter Græciæ populos maxime de antiquitate et deorum muneribus sibi concessis cum Atheniensibus certant Argivi, non aliter atque inter barbaros cum Phrygibus Ægyptii. Memoriæ itaque proditum est, Cererem Argos venientem a Pelasgo hospitio acceptam: ibi ex Chrysanthide de filiæ raptu cognovisse. Post hæc Trochilum sacrorum antistitem ab Agenore sibi infesto Argis pulsum in Atticam venisse: quumque Eleusine uxorem duxisset, Eubuleum et Triptolemum genuisse. Hæc Argivi. Athenienses vero et qui apud eos norunt ** Triptolemum Celei filium fuisse, qui primus sationem et frugum cultum tradiderit, dicunt. (3) At Musæus carminibus, si modo ea Musæi sunt, Triptolemum Oceani et Terræ filium prodidit: et Orpheus (quanquam et ea Orphei esse ut credam, adduci non possum), Eubuleo et Triptolemo Dysaulen patrem fuisse; eos a Cerere frumenta serendi rationem accepisse, quod ex illis primum Ceres filiæ raptum cognovisset. Chœrilus autem Atheniensis in ea fabula, cui Alope nomen est, Cercyonem et Triptolemum fratres fuisse, ex Amphictyonis filia natos, scripsit: et Triptolemo quidem Rarum, Cercyoni Neptunum patrem fuisse. Longiore vero oratione conantem singula persequi et omnia, quæ de templo, cui Eleusinio nomen est, commemorari possent, planius explicare, quædam me visa per somnum species deterruit. Ad ea igitur redeo, quæ palam narrare nulla religione prohibeor. (4) Pro ejus templi foribus, quo loco etiam Triptolemi signum est, bos ænea spectatur, ita ornata ut victimæ quæ ad aram trahuntur. Ibidem sedentem videas Epimenidem Gnosium: quem, quum in agrum exisset, in spelunca somno oppressum memorant, neque prius experrectum, quam annos quadraginta obdormivisset: postea vero et heroicos versus fecisse, et quum alias urbes, tum Athenas lustrasse. Quod ipsum apud Lacedæmonios sedata pestilentia fecit Thales, Epimenidis tamen neque propinquus, neque civis, quum illum Gnosium, hunc Gortynium fuisse dicat Polymnastus Colophonius in eo carmine, quod de Thalete Lacedæmoniis fecit. (5) Paulo hinc longius Eucleæ delubrum, de Persarum, qui Marathonem occuparant, manubiis dicatum. Nullam autem fuisse victoriam, qua sint magis Athenienses gloriati, quam ea, quam ex Marathonia pugna sunt adepti, hinc præcipue ut credam adducor, quod Æschylus, quum prope jam esset ut e vita decederet, vir tanta in poesi nominis celebritate, cujus virtus navalibus prœliis ad Artemisium et Salaminem enituerat, de ceteris quidem nihil memoravit, sed suum et paternum patriæque nomen inscripsit, et Marathonium saltum Persasque, qui illuc descenderint, suæ testes virtutis citat.

6. Supra Ceramicum et porticum, quæ regia dicitur, Vulcani est fanum: in quo quod Minervæ positum sit signum, nihil sane mirabar, quum ad ea, quæ de Erichthonio vulgo traduntur, animum referrem. Deæ vero signum quod glaucos habeat oculos, Libycam de ea re fabulam comperio: Minervam Neptuni et Tritonidis Paludis filiam esse, atque ideo glaucos illi itidem, ut Neptuno, oculos esse. (7) Non longe abest Cœlestis Veneris templum; quam primi omnium hominum Assyrii coluere: deinde Paphii in Cypro, et Phœnicum qui in Palæstina Ascalonem urbem incolunt; Phœnices cum Cytheriis communicarunt. Athenis vero eam religionem induxit Ægeus, quum Veneris ira et sibi problem non obtigisse et sororibus calamitatem immissam putaret: nam illo tempore prolem nondum habebat. Quod ætate nostra exstat deæ signum ex Pario lapide, Phidiæ opus est. Sed Athmonensium apud Athenienses curia est: cujus curiales multo ante Actæum Porphyrionem regnasse ferunt, ab eoque, quod apud ipsos est, Cœlestis Veneris templum dedicatum. Sed et alia longe diversa ab iis, quæ communi urbis opinione recepta sunt, per curias jactantur.

Caput XV.

_ De porticu Pœcile dicta et de picturis in ea. _

Pergentibus vero ad eam porticum, quæ a picturæ varietate Pœcile dicitur, Mercurius æneus in conspectu est, quem Forensem vocant. Prope porta est, ad quam tropæum ab Atheniensibus erectum, iis nempe, qui Plistarchum Cassandri fratrem, cui ille equitatum suum et conductitium militem commiserat, equestri certamine fuderunt. In ipsa autem porticu Atheniensium primum acies in Œnoe, Argivi agri vico, adversus Lacedæmonios instructa. Expressa vero res est non ad pugnæ jam effervescentis effigiem, quum quisque pro se virtutis documenta dare contendit, sed accedere adversæ acies videntur et jam cominus congredi. (2) In medio autem pariete Athenienses sunt Theseo duce cum Amazonibus dimicantes. Hæ vero solæ ex omnibus feminis nulla unquam clade deterreri potuerunt, quin belli novam semper aleam subirent: siquidem Themiscyra expugnata ab Hercule, et copiis, quas contra Athenienses miserant, deletis, nihilominus ad Trojam cum Atheniensibus ipsis et universis Græcis pugnaturæ venerunt. Post Amazones Græcos cernas Ilium exscindentes, et reges ob Ajacis in Cassandram nefarium facinus in unum congregatos: quo in loco tum ipse Ajax, tum captivarum agmen mulierum, et inter ceteras Cassandra ipsa picta est. (3) In extremo picturæ loco sunt, qui in Marathone pugnarunt: ex Bœotis Platæenses, et item Attici nominis omnes cum barbaris congrediuntur. Spectatur autem hic quidem in pugnando par in utraque acie alacritas: ubi vero in pugnæ veluti penetralia intratum est, fugientes videas barbaros et se in paludem trudentes. In ipso operis fine Phœnissæ naves sunt, et barbarorum, qui in eas se conjecerant, a Græcis facta cædes. Ibidem et Marathon heros est pictus, a quo campus nomen habet. Theseus quoque tanquam ex terra prodiens; Minerva item et Hercules: a Marathoniis enim Herculi primis, ut ipsi memorant, honores habiti sunt. Inter pugnantium imagines maxime illustres sunt, Callimachus, qui ab Atheniensibus Polemarchus electus fuerat; inter duces, Miltiades; et Echetlus heros, cujus posterius mentionem faciam. (4) Eodem in loco ænei clypei infixi sunt cum inscriptione, Scionæorum eos et auxiliariorum esse. Qui vero pice obliti contra temporis et rubiginis injurias sunt, eos clypeos de Spartanis esse dicunt in Sphacteria insula captis.

Caput XVI.

_ De signis ante porticum Pœcilen dictam — Seleuci signo, rebus gestis ac morte. _

Ante porticum statuæ sunt æneæ, Solon qui Atheniensibus leges dedit, nec procul ab eo Seleuci statua, cui haud obscura prodigia futuram felicitatem significarunt. Quum enim ex Macedonia cum Alexandro profecturus Pellæ Jovi sacrificaret, ligna aris imposita ultro ad dei simulacrum accesserunt, nullisque subjectis ignibus accensa sunt. Mortuo vero Alexandro, hic ipse Seleucus Antigonum Babylona advenientem timens, ad Ptolemæum Lagi filium confugit. Mox Babylona reversus, Antigoni exercitum fudit, ipsumque Antigonum occidit: ac deinde victum prœlio Demetrium Antigoni filium cepit. (2) Quæ quum illi omnia prospere evenisset, ac non ita multo post Lysimachi opes corruissent, omne Asiæ imperium Antiocho filio tradidit, ipse magnis itineribus in Macedoniam rediit. Et exercitus Seleuci tam Græcorum quam barbarorum copiis constabat. At Ptolemæus Lysandræ frater, qui a Lysimacho ad Seleucum confugerat, vir tanta in rebus gerendis alacritate, ut Ceraunus (_Fulmen_) sit cognomento appellatus, quum Seleuci exercitus Lysimachiam attigisset, eum dolo occidit. Omnem vero ejus pecuniam quum regibus (_militibus?_) diripiendam tradidisset, Macedoniæ regno ipse potitus est: deinde primus ex omnibus, quos novimus, regibus acie cum Gallis congredi ausus, a barbaris illis interfectus est: Macedoniæ vero regnum Antigonus Demetrii filius recuperavit. (3) Seleucum quidem justitia et pietate erga deos reges omnes antecelluisse facile credo: quippe qui Apollinem æneum Milesiis a Xerxe ademptum et Ecbatana in Medis asportatum, in Branchidas reportandum curavit. Et quum condita Seleucea ad Tigrin fluvium, in eam Babylonios inquilinos deduceret, neque muros Babylonis demolitus est, neque Beli templum evertit, et Chaldæis, ut proxima templo loca inhabitarent, permisit.

Caput XVII.

_ De Misericordiæ ara in foro — aliis hujusmodi virtutum aris — gymnasio Ptolemæi et signis in eo — Thesei templo et picturis in eo — Minoe et Theseo — varia de Thesei morte narratione. _

In foro et alia sunt opera non omnibus nota et Misericordiæ ara: cujus numini, quod magna habeat in hominum vita et casuum varietate momenta, soli Græcorum honorem habent Athenienses. Neque vero illi majorem quam ceteri in homines humanitatem, ac non in deos etiam religionem præ se ferunt. Est enim sua apud illos Pudori, et Famæ, et Alacritati ara. Id ex eo luculenter potest perspici, quod qui ceteros homines pietatis studio superant, eos par fortunæ benignitas comitari solet. (2) In gymnasio, quod Ptolemæi a conditore nuncupatum a foro non longe abest, lapidei sunt (Hermæ, qui spectentur, sane digni: Ptolemæi quoque ex ære statua: Jubæ etiam Libys, et Solensis Chrysippi ibi sunt statuæ. Prope ad gymnasium Thesei templum, in quo hæc picta sunt: Atheniensium contra Amazones pugna, quæ et in Minervæ clypeo et in Olympii Jovis basi incisa est. Picta in eodem Thesei templo est etiam Centaurorum et Lapitharum rixa, ubi Theseus Centaurum jam occidit, quum inter alios æquo Marte pugna committi videatur. Quæ in tertio inest pariete pictura, non satis iis, qui, uti res gesta sit, non didicerint, cognita esse potest, quum et vetustas aliqua aboleverit, et Micon non fuerit pingendo totam rem persecutus. (3) Minos quum Theseum ceteramque puerorum manum in Cretam abduceret, amore Peribœæ captus est: cujus quum Theseus maxime libidini adversaretur, et alia ille in eum ira incensus maledicta contulit, et Neptuni filium esse negavit, quod, quam habebat ipse cælatam gemmam, in mare si abjecisset, non esset eam ad se reportaturus. Vix ea locutus, gemmam dicitur abjecisse. Theseum vero memorant cum ea et corona, quam ab Amphitrite dono acceperat, e mari emersisse. (4) De Thesei autem morte multa plane inter se discrepantia traduntur. Aiunt enim eum _a Plutone_ vinctum, non prius dimissum, quam ab Hercule solveretur. Illa veri simillima eorum quæ audivi: Theseum in Thesprotidem, ut regis uxorem raperet, venisse cum Pirithoo (is enim quærendæ sibi uxoris cupiditate nimia impulsus arma ceperat), exercitus vero magna parte amissa, a Thesprotorum rege in vincula ad Cichyrum conjectos esse. (5) In Thesprotide quidem et alia valde, quæ spectentur, digna sunt, et Jovis in Dodona templum sacraque ei deo fagus. Ad Cichyrum Acherusia est palus et Acheron amnis. Fluit ibidem Cocytus quoque, aqua insuavissima. Quæ loca quum vidisset, ut opinor, Homerus, tum alia de rerum apud inferos statu in suo poemate configere est ausus, tum nomina infernalibus fluviis a Thesprotiæ fluviis desumta imposuit. Quum vero in vinculis adhuc Theseus detineretur, Aphidnam cum exercitu Tyndari filii adorti, capta urbe Menestheum in regnum restituerunt. (6) Et Menestheus quidem Thesei liberorum, qui se ad Elephenorem in Eubœam receperant, nullam habuit rationem: sed quum se Theseo, si unquam e Thesprotide redisset, viribus multo inferiorem fore intelligeret, multis obsequiis populo sibi conciliato, obtinuit, ne rediens ille reciperetur. Missus itaque Theseus ad Deucalionem in Cretam, quum adversa tempestate in Scyron insulam delatus esset, a Scyriis, tum ob generis claritatem, tum ob rerum præclare gestarum magnitudinem, benigne acceptus est. Quæ res effecit ut eum Lycomedes per insidias de medio tollendum curaret. Theseo vero templum Athenis dicatum est posterius quam Marathone Persæ appulerant: eo quidem tempore quo Cimon Miltiadis filius, Thesei mortem ultus, Scyron incolis orbavit, ejusque ossa Athenas reportavit.

Caput XVIII.

_ De templo Castoris et Pollucis — Aglauro ejusque sororibus — Prytaneo — templo Serapidis, Lucinæ (Εἰλειθυίας) — Adriani imperatoris aliorumque signis ante templum Jovis Olympii — Isocrate — templo Jovis Olympii — Adriani operibus Athenis exstructis. _

Castorum templum perantiquum est, in quo ipsi stantes ac filii equis insidentes spectantur. Hic eorum res gestas Polygnotus pinxit et Leucippi filiarum nuptias: Micon vero eos qui Colchos cum Iasone navigarunt; omnium autem accuratissime Acastum ejusque equos fecit. (2) Supra Castorum Aglauri templum est, cui, et Hersæ ac Pandroso sororibus, Minervam aiunt Erichthonium in cistam abditum commisisse, admonitis, ne, quid intus esset, curiose inspicerent. Pandroson quidem paruisse ferunt, sorores vero cistam resignasse, visoque Erichthonio, furiis agitatas, se de arcis maxime prærupto loco præcipites misisse: ea quidem parte, qua Persæ irruptione facta ex Atheniensibus eos, qui se quam Themistoclem oraculum acutius intellexisse arbitrati, arcem ligneis operibus munierant, occiderunt. (3) Proxime abest Prytaneum, in quo Solonis leges perscriptæ adservantur. Signa verum deorum ibi posita, Pacis et Vestæ. Virorum imagines, quum aliorum, tum Autolyci pancratiastæ. Nam Miltiadis et Themistoclis statuas, priori abolita inscriptione, Romano et Thraci homini attribuerunt. (4) Hinc ad inferiores urbis partes descendentibus Sarapidis fanum se ostendit, cujus religionem a Ptolemæo Athenienses acceperunt. Apud Ægyptios autem ejus dei templum omnium clarissimum habent Alexandrini, antiquissimum Memphitici, quo neque exteris hominibus, neque sacerdotibus ipsis aditus patet, nisi Apim humantibus. A Sarapidis fano non longe abest locus, ubi Pirithoum et Theseum, societate inita, memoriæ traditum est Lacedæmonem, et deinde in Thesprotidem profectos. (5) Proximo loco erectum fuit Ilithyiæ sive Lucinæ templum, quam ex Hyperboreis Delum venisse memorant, ut parturienti Latonæ opem ferret: e Delo vero ad alias gentes Lucinæ nomen pervasisse. Ac Delii quidem Lucinæ divinam rem faciunt, et hymnum Olenis cantant. Cretenses vero incolæ Gnosiæ regionis ad Amnisum eam genitam putant et Junonis filiam esse. Soli autem Athenienses deæ signa usque ad imos pedes velant. Eorum duo e Creta advecta Phædram dedicasse, tertium, omnium antiquissimum, ab Erysichthone e Delo deportatum feminæ aiebant.

6. Priusquam vero ad Jovis Olympii templum venias (Adrianus Imperator Romanus et templum dedicavit et signum spectatu dignum, cui præter Rhodiorum et Romanorum colossos reliqua omnia simulacra magnitudine cedunt, ex auro et ebore elaboratum et elegante artificio, si magnitudinem spectes;) duæ sunt Adriani statuæ ex Thasio, totidem ex Ægyptio lapide: ad templi vero columnas urbium, quas colonias Athenienses appellant, ex ære erecta sunt simulacra. Est autem totius templi ambitus stadiorum fere quattuor, neque ejus ulla pars statuis vacat: singulæ enim urbes in eo Adriano statuam posuerunt: quas omnes Athenienses longo intervallo superarunt, erecto eidem mirandi operis colosso in postica templi parte. (7) In eodem ambitu vetera sunt, Juppiter æneus, Saturni et Rheæ delubrum, et templum quod Terræ Olympiæ nuncupant. Ibi in cubiti fere latitudinem solum subsidit, qua post Deucalionis eluvionem aquam defluxisse memorant. In eum hiatum quotannis e melle et triticea farina polentam projiciunt. (8) In columna est Isocratis statua. Is tria reliquit præclara actæ vitæ monumenta: primum perseverantiæ, quod, quum octo et nonaginta annos vixisset, nunquam discipulos habere desiit: alterum modestiæ, quod semper fuit a publicis negotiis et curis sejunctus: tertium, quo sibi libertatem carissimam rerum omnium fuisse declaravit: post acceptum enim de pugna ad Chæroneam nuncium præ animi ægritudine voluntariam mortem oppetiit. Ibi etiam positi sunt e marmore Phrygio Persæ, æneum tripodem sustinentes, tam ipsi, quam tripus, qui spectentur, digni. Olympii quidem Jovis vetustissimum templum Deucalionem ædificasse narrant: nam Athenis habitasse Deucalionem, pro valde perspicuo signo habent sepulcrum ejus, quod ab hoc ipso templo non longe abest. (9) Adrianus vero et alia Atheniensibus opera exædificavit, et Junonis ac Jovis Panhellenii templum, communemque omnibus diis ædem. Spectantur inter cetera opera, ut quæ maxime, columnæ centum et viginti ex Phrygio marmore, et ex eadem materia parietes in porticibus exstructi: et in iis cellæ, quæ inaurato lacunari et alabastro præfulgent, signis ipsæ et picturis undique exornatæ. Bibliotheca est in eodem templo, et gymnasium Adriani cognomento, in quo columnæ centum ex Libycis lapicidinis.

Caput XIX.

_ De templo Apollinis Delphinii — Venere in Hortis — Cynosarge — Lyceo — de Niso rege — de Ilisso et Eridano fluviis — de Diana Agrotera — de stadio Herodis. _

Post Olympii Jovis templum Apollinis signum est: et alia item Apollinis, quem Delphinium appellant, ædes. Ea quum ad fastigium perducta jam esset, aiunt incognitum adhuc Theseum urbem introiisse talari palla, et coma eleganter plexa: atque ubi ad Delphinii templum accessit, rogatum per illusionem ab iis, qui fastigium erigebant, quid ita nubilis virgo sola erraret: eumque nihil alius illis significasse, sed disjunctis a plaustro, quod in proximo erat, bobus, illud supra culmen templi projecisse. (2) De ea vero urbis regione, quam Hortos vocant, et Veneris in ea templo signoque, quod templo adsistit, figura, ut Hermæ, quadrata, nihil fide dignum est ab Atheniensibus traditum. Epigramma autem indicat, Cœlestem Venerem esse, earum, quæ Parcæ appellantur, natu maximam. Sed quod in Hortis signum Veneris est, Alcamenis opus est, et inter ea, quæ Athenis cum admiratione spectantur, suum obtinet locum. (3) Est etiam Herculis templum, quod Cynosarges dicitur: ac quæ de alba cane dicuntur, scire licet iis, qui oraculum legerint. Ibi aræ sunt Herculis, et Hebes, quam Jovis filiam et cum Hercule nuptam fama vulgavit. Alcmenes etiam ara est et Iolai, qui multorum Herculis laborum comes fuit. Lyceum a Lyco quidem Pandionis filio nomen habet. Apollinis autem illud templum fuisse, et olim, et his etiam temporibus creditum est, Lyciumque inde primum Apollinem dictum. Termilas quoque, ad quos Ægeum fugiens Lycus se recepit, ab eo Lycios appellatos memorant. (4) Est pone Lyceum Nisi Megarensium regis monumentum: quem quum Minos interemisset, sublatum Athenienses eo in loco sepelierunt. De hoc quidem Niso fabula vulgata est, capillum purpureum habuisse; quo salvo, mori se non posse ex oraculo cognorat. Ita vero accidit, ut, quum Cretenses ejus fines hostilem in modum adorti, et alia in Megaride oppida subitis incursionibus cepissent, et ipsum intra Nisææ mœnia compulsum obsiderant, Nisi filia Minois amore capta, crinem patri detonderit. Et hæc quidem in hunc modum narrantur. (5) Amnes in Attica nobiles sunt, Ilissus, et in eum cadens Eridanus, eodem cum Gallico Eridano nomine. Ilissus vero ille est, ad quem ludentem Orithyiam Boream ventum rapuisse, sibique matrimonio adjunxisse memorant, ob eamque cum Atheniensibus affinitatem barbarorum multas triremes demersisse. Ilissum Athenienses et aliis diis sacrum putant, et Musarum in ejus ripis ara est, Ilissiadum Musarum dicta. Ibi etiam locus ostenditur, ubi Peloponnesii Codrum Melanthi filium, Atheniensium regem, interfecerunt. (6) Ubi Ilissum trajeceris, locum offendas, qui Agræ dicitur, et Agroteræ Dianæ ædem: ibi enim primum, quum ex Delo venisset, venationibus operam dedisse Dianam ferunt, ob eamque causam ejus simulacro arcus additur. Quod jam dicam, non facile, qui audierint, ut credant, adduci poterunt; mirantur, qui viderint: stadium est e candido marmore, ea magnitudine, quam facile hinc conjicias: supra Ilissum mons est; is lunata forma ad amnis ripam recta duplici muro pertendit. Hoc stadium vir Atheniensis Herodes erexit, atque plurimum ex Pentelicis lapicidinis in eo consumsit.

Caput XX.

_ De via quæ Tripodes dicta est — Praxitele et Phryne — Bacchi templo ejusque in altera æde picturis — excidio Athenarum et Sulla. _

E Prytaneo in viam descendas, quam Tripodas appellant: in qua surgunt deorum delubra, hoc quidem respectu magna, et in his tripodes dicati, unde nomen viæ est. Ænei ii sunt, in quibus insunt memoratu digna illustrium artificium opera. Inter ea Satyrus, quo Praxitelem magnopere gloriatum ferunt. Nam quum Phryne, cujus erat amator, ab eo sibi depoposcisset, quod esset ejus operum pulcherrimum, non sane renuit: verum quod ipse de suis operibus judicium facere pertinaciter recusarat, hoc astu mulier expressit. Ejus servus accurrens nunciat, Praxitelis officinam igni correptam flagrare, bonamque ejus operum partem jam periisse, non tamen adhuc omnia exusta. (2) Praxiteles foras exsiluit, et, Actum est, inquit, de laboribus meis, si Satyro et Cupidini flammæ non pepercerunt. Tum Phryne eum manere ac bono esse animo jubet: nihil enim triste accidisse, sed illum dolo cogere voluisse, ut, quod pulcherrimum operum suorum esse judicaret, confiteretur: atque ita sibi illa Cupidinem delegit. Baccho vero in proximo templo dicatus est Satyrus puer, poculum porrigens. Amorem Baccho assistentem, et Bacchum ipsum Thymilus fecit. (3) Est etiam Bacchi juxta theatrum antiquissimum templum: intra cujus ambitum duo sunt delubra, et totidem Bacchi signa: alterum ejus qui Eleuthereus dicitur, alterum Alcamenes ex ebore et auro fecit. Picturæ eodem in loco hæ sunt: Bacchus Vulcanum in cœlum reducens; qua de re hæc Græcorum fabulis vulgata: Vulcanum recens natum ab Junone abjectum, nihil vero illum injuriæ oblitum, dono matri auream sellam misisse cum occultis quibusdam vinculis: deam, quum assedisset, statim vinculis implicitam: quum vero præterquam Baccho fidem deorum nemini haberet Vulcanus, vino delinitum Bacchus in cœlum eum reduxit. Picti sunt præterea Pentheus et Lycurgus, suæ in Bacchum temeritatis pœnas dantes. Ad hæc Ariadna dormiens, Theseus in patriam solvens, et Bacchus ad rapiendam Ariadnam descendens. (4) Non procul a Bacchi templo theatroque ei proximo ædificium est, quod exstructum ferunt ad similitudinem Xerxis tabernaculi. Instauratum id quidem est: vetustius enim illud Sulla captis Athenis cremavit. Sullanæ illius Athenarum expugnationis causa hæc fuit. Mithridates barbaris Ponti Euxini accolis imperavit: quo vero nomine Romanis bellum intulerit, quoque modo, quum Asiam invasisset, alias ejus urbes vi in suam potestatem redegerit, alias societate sibi devinxerit, qui cupiunt res a Mithridate gestas cognoscere, exquirant accuratius: ego ea tantum, quæ ad Athenarum calamitatem pertinent, exponam. (5) Aristion quidam erat Atheniensis, quem consueverat Mithridates ad Græcas civitates legatum mittere. Hic cum Atheniensibus egit, ut in amicitia Romanis Mithridatem præferrent: nemini tamen id præterquam de plebe seditiosissimo cuique persuasit. Nam qui aliqua ferunt existimatione, se ad Romanos ultro contulerunt. Commissa vero pugna multo superiores Romani fuere: nam in fugam versos, Aristionem et Athenienses ad urbem, Archelaum vero et barbaros in Piræeum persecuti sunt. Erat hic Archelaus unus ex Mithridatis ducibus, quem non multo ante Magnetes Sipyli incolæ incursionibus fines suos vastantem, plurimis ex barbarorum agmine cæsis, vulneraverant. (6) Obsidione Athenienses quum urgerentur, Taxilus Mithridatis dux, qui tunc forte Elateam in Phocide circumsedebat, excitus rerum earum nuncio, in Atticam copias suas traduxit. Id quum audisset dux Romanus, copiarum partem ad urbem obsidendam reliquit, ipse cum multo majore Taxilo in Bœotis occurrit. Triduo post in Romana castra ultro citroque missi nuncii venere. Sullæ quidem, Athenarum muros captos; obsidentibus vero, Taxilum prœlio ad Chæroneam victum. Sulla igitur ubi Athenas rediit, omnes, quos sibi adversatos noverat, in Ceramicum conclusos, sorte decimum quemque ad supplicium duci imperavit. (7) Quumque nihil omnino de sua in Athenienses iracundia remitteret, clam fugientes nonnulli Delphos venere: quibus consulentibus, num quid fato deleri Athenas decretum esset, respondit Pythia illa de utre. Post hæc in illud morbi genus Sulla incidit, quo Pherecydem quoque Syrium consumtum accepimus. Ejus multa sane immania et Romano homine indigna in Athenienses facinora memorantur: ex quibus tamen illi non existimo calamitatis causam exstitisse, sed violati supplicis vindicem deum fuisse, quod Aristionem, qui in Minervæ templum confugerat, vi extractum interfici jussisset. Athenæ in hunc modum Romanorum bello affectæ imperante Adriano denuo floruerunt.

Caput XXI.

_ De comicorum et tragicorum poetarum imaginibus in Theatro — Niobe saxo — Calo et Dædalo — Æsculapii templo — Sarmatarum armis — Gryneo Apollinis templo. _

In theatro Athenis sunt tragicorum poetarum et comicorum, eorum tamen minime illustrium, statuæ multæ: neque enim præter Menandrum quisquam ibi, cujus celebre fuerit nomen, aspicitur. Ex tragicis vero nobiles positi sunt Euripides et Sophocles. (2) Fama est, sub idem tempus, quo supremum diem clauserit Sophocles, in Atticam irrupisse Lacedæmonios: eorumque ducem sibi visum Bacchum videre, mandantem, ut novam Sirenem omnibus, qui mortuis haberi consueverunt, honoribus prosequeretur. Id vero in quiete visum ad Sophoclem et ejus spectabat poesin. Obtinuit certe consuetudo, ut nunc etiam poemata et orationum quodvis genus, in quo insit adducendi et persuadendi vis, cum Sirene conferatur. Æschyli imaginem multo post ejus mortem et picturam eam, qua ejus ad Marathonem virtus expressa est, factam puto. Hoc autem ipse Æschylus dixit: puero sibi olim, dum uvas custodiret, in agro dormienti Bacchum visum imperasse, ut tragœdiam scriberet: seque, quum primum illuxisset, dicto audientem, periclitatum, quid in ea re posset, omniaque se minimo negotio consecutum. (3) In muro, quem australem vocant, qui ab arce ad theatrum excurrit, Gorgonis Medusæ inauratum caput dedicatum est: ægis circa id facta. In theatri vertice specus e saxis arcem subit. In eo est tripus, in quo Apollo et Diana cernuntur Niobes filios de medio tollentes. Hanc Nioben ego conspexi, postquam in Sipylum montem ascendi. Silex et prærupta crepido imminet: quæ prope assistenti neque mulieris, neque lugentis formam ostentant: qui vero procul aspexerit, mulierem lacrimantem et mœrentem videre sibi videatur.

4. In ea via, quæ a theatro in arcem ducit, Calos sepultus est: quem sororis filium et discipulum quum Dædalus interfecisset, in Cretam aufugit, atque inde postea ad Cocalum in Siciliam. Æsculapii vero ædes, quum ob plurima ejus et liberorum simulacra, tum ob picturas, quæ spectetur, dignissima. In ea fons est, ad quem Halirrhothium Neptuni filium a Marte, cujus filiæ Alcippæ vitium obtulerat, interfectum tradunt: deque ea cæde primum capitis judicium factum. (5) Ibidem et alia complura, et Sarmatica dicata est lorica: quam qui intueatur, nihilo quam Græcos ad artes excolendas barbaros minus sollertes putabit. Nam Sarmatis nulla sunt ferri metalla, neque ad eos aliunde ferrum importatur. Sunt enim hi præ cunctis earum regionum barbaris ab hominum commerciis alienissimi. Ob eam igitur ferri penuriam osseis hastarum cuspidibus uti pro ferreis excogitarunt. Arcus et sagittas ex corno habent, et earum item osseas cuspides. Catenas vero in quemcunque assecuti fuerint hostium injicientes, aversis ita equis, laqueis implicatos subvertunt. (6) Loricas autem hoc modo faciunt. Magna equarum armenta singuli habent. Neque enim in partes terra descripta privatorum usibus servit, aut quicquam præter agrestem silvam fert. Quare incolæ nomades sunt. Equabus non ad belli munia solum utuntur, sed iisdem et hostias diis suis cædunt, et sibi cibum comparant. Ungulas ubi collegerunt, perpurgatas ac dissectas ad similitudinem squamarum draconis expoliunt. Quod si quis draconem non viderit, pineæ certe fructum adhuc viridem vidit: haud errarit igitur, si opus illud ungulis consertum incisuris in illo conspicuis simile esse putarit. Has itaque squamulas perforant, et equinis vel bubulis nervulis consuunt. Inde sibi loricas concinnant, quæ neque elegantia neque firmitate loricis Græcorum inferiores sunt. Eæ namque tum cominus, tum eminus percussæ, ictus sustinent. (7) Nam linteæ loricæ haudquaquam pugnantibus utiles, quod ferro vehementius immisso perviæ sunt: sed venatoribus certo præsidio sunt: in illis namque leonum et pardorum dentes retunduntur. Et linteas quidem loricas quum in aliis, tum Grynei in Apollinis templo dicatas videas; ubi pulcherrimus lucus tam ex sativis arboribus est, quam ex iis, quæ sine frugibus odore aut specie delectant.

Caput XXII.

_ De Hippolyto et Phædra — Telluris et Cereris Chloes templis — memorandis in vestibulo arcis — Ægei morte — æde variis picturis exornata — Musæo poeta — Mercurio et Gratiis a Socrate factis. _

Post Æsculapii fanum, qua ad arcem iter est, Themidis delubrum surgit, et ante ipsum Hippolyti monumentum, quem diris confixum e vita excessisse memorant. Norunt autem vel barbari, qui Græcæ linguæ expertes non sunt, quæ de Phædræ amore et nutricis audaci obsequio vulgata sunt. Est vero etiam apud Trœzenios Hippolyti tumulus: de quo hæc ipsi tradunt: (2) Theseum, quum Phædram ducturus esset, veritum ne qui gignerentur liberi, aut ipsi Hippolyto, aut illis Hippolytus imperaret, ob eam rem Hippolytum Trœzenem ad Pittheum amandasse, tum ut apud illum educaretur, tum vero ut in ejus regnum succederet. Post hæc Theseum, quum Pallantem et ejus filios res novas molientes occidisset, Trœzenem, ut de cæde purgaretur, venisse. Ibi tunc primum Phædræ visum Hippolytum: adolescentisque amore insanientem de morte sibi consciscenda consilium cepisse. Myrtus adhuc apud Trœzenios ostenditur, perterebratis undique foliis. Eam sane talem ab initio crevisse negant, sed ex amoris ægrimonia Phædram crinali acu folia transfixisse. (3) Veneris Popularis et Suadelæ cultum induxit Theseus, quum in unam civitatem ex agris Atheniensem populum coegisset. Eorum numinum vetera simulacra, mea quidem ætate, nulla exstabant: quæ nunc exstant, artificium haudquaquam ignobilium opera sunt. Est et Telluris puerorum nutricis, et Cereris Chloes templum. Cognominum vero causas a sacerdotibus qui sciscitati fuerint, discent.

4. Ad arcem unicus est aditus: nam ex aliis partibus aut præruptis rupibus aut valido muro cincta non admittit. Vestibula, quæ Propylæa appellant, e candido marmore fastigia habent. Quo sane opere hac ipsa ætate nihil aut ornatu aut lapidum magnitudine præstantius. Equestres statuæ quorumnam sint, non habeo dicere, Xenophontisne filiorum sint, an vero ad decorem duntaxat positæ. Ad vestibuli dexteram involucris Victoriæ sacellum est. (5) Qua ad mare prospectus patet, inde se Ægeum abjecisse ferunt. Nam liberos vehens in Cretam navis solvit pullis velis intensis: Theseus autem, quum ad Minotaurum proficisceretur, virtuti suæ fidens, patri affirmavit, candidis velis usurum se, interemto si Minotauro rediisset. Quod quum ob raptum Ariadnæ esset oblitus, Ægeum, nigris velis conspectis, quum filium periisse existimasset, in mare se præcipitem dedisse. Et Ægei quidem apud Athenienses heroum est, quod Ægei heroum dicunt. (6) Ad lævam vestibuli cella quædam est ornata picturis: e quibus quæ temporis injuria non sunt obscuratæ, Diomedes erat e Lemno Philoctetæ sagittas reportans, et Ulysses ex Ilii arce Palladium surripiens. Ibidem picti sunt Orestes Ægisthum, et Pylades Nauplii filios obtruncans, qui Ægistho in auxilium venerant. Ad Achillis etiam tumulum prope stat mactanda Polyxena: quod consulto, tanquam immane facinus, prætermisisse videtur Homerus. Nam et idem, quum eversam ab Achille Scyron memoriæ prodidisset, vixisse tamen in ea insula cum virginibus non dixit, quod alii poetæ plerique omnes scriptum reliquerunt, et Polygnotus picta tabella expressit. Pinxit etiam Ulyssem Nausicaæ et lavantibus cum ea vestes puellis ad flumen assistentem, secutus nempe illa ipsa quæ de ea re finxit Homerus. (7) Sunt et picturæ aliæ, et Alcibiades cum equestris ad Nemeam victoriæ monumentis. Perseus etiam in Seriphon ad Polydecten Medusæ caput portans. Quæ vero de Medusa fabulis prodita sunt, ea mihi de Atticis rebus scribenti commemorare non libet. Inter eas picturas, ut puerum omittam hydrias portantem et palæstriten, quem Timænetus fecit, Musæus est: quem ex carminibus cognovi Boreæ dono (_a Borea sublatum?_) volitasse: quæ Onomacritum fecisse arbitror: nam Musæi nihil exstat certi, præter hymnum in Cererem, quem Lycomidis fecit. (8) In ipso vero arcis aditu Mercurii statua, quam Propylæam appellant, et Gratias fecisse dicunt Socratem Sophronisci: cui inter homines sapientiæ primas Delphici Apollinis oraculum detulit, quum id Anacharsi quidem non tribuerit, qui tamen ejus laudis cupiditate ductus Delphos venit.

Caput XXIII.

_ De septem sapientibus Græciæ — Hippia et Leæna — Diitrephe — Silenis et Satyrorum insulis — memorandis in arce Athenarum et inter ea equo ligneo — Thucydide — Phormione. _

Græci de se quum alia jactant, tum vero septem fuisse sapientes: inter quos Lesbium tyrannum, et Periandrum Cypseli filium connumerant: sed profecto Periandro Pisistratus, et filius ejus Hippias, humaniores et sapientiores, omni etiam bellica et civili laude superiores fuere; præsertim vero priusquam Hippias, Hipparcho interempto, et in alios cædis conscios et in Leænam meretricem tam acerbe iracundiam exerceret suam. (2) Eam etenim (dicam, quæ ante literis mandata non fuerunt, ab Atheniensibus tamen vulgo credita), mortuo Hipparcho, Hippias tamdiu fœdis cruciatibus laceravit, dum animam efflaret; quod scilicet, Aristogitonis quum amica fuisset, conjurationis ejus ignaram non fuisse suspicabatur. Verum Athenienses Pisistrati filiorum tyrannide liberati, tanquam de se bene meritæ mulieri, æneam leænam posuere: cui adjunctum est Veneris simulacrum, quod Calliæ quidem donum, Calamidis opus esse dicunt. (3) Proxime est Diitrephis ænea statua sagittis confixa. Hic Diitrephes et alia, quæ fama celebrant Athenienses, gessit, et conductitios Thracas, qui, Demosthene Syracusas jam cum classe profecto, serius, quam oportuerat, venerant, reduxit: quumque ad Chalcidicum Euripum venisset, Mycalessum (ea Bœotiorum mediterranea urbs est) navibus expugnavit: oppido vero capto, non tantum militaris ætatis viros, sed feminas etiam ac pueros Thraces trucidarunt. Argumento mihi est, quod ætate nostra, quæ Bœotorum oppida olim Thebani everterant, ab iis jam restituta sunt, qui ex clade profugerant: ut dubitandum non sit Mycalessios etiam redituros fuisse, nisi cuncta plane civitas fuisset a barbaris deleta. (4) Illud certe non possum plurimum mirari, Diitrephis statuam sagittis confixam: quum satis constet, eo tempore solis ex omnibus Græcis Cretensibus gentilitium telum sagittas fuisse. Locros quidem Opuntios novimus Persico bello gravi armatura usos, quos ad Trojam cum arcu et funda venisse scribit Homerus. Sed neque Malienses sagittarum usum retinuerunt, quem ipsum ante Philocteten ignorasse eos crediderim, et non multo post eum intermisisse. Proxime ad statuam Diitrephis posita sunt (neque enim libet minus clara persequi) deorum signa, Hygieæ, quam filiam Æsculapii fuisse dicunt, et Minervæ, cui itidem Hygieæ cognomentum. (5) Ibidem est lapis non major, quam ut parvi hominis sedile esse possit. Super eo, quum primum Bacchus in Atticam venit, quievisse Silenum memorant: maximos enim natu Satyrorum Silenos nuncupant. De Satyris autem, quinam sint, ut aliquid certius, quam ab aliis traditum sit, cognoscerem, singula ex multis sum percunctatus. Narravit autem mihi Euphemus Car, se, quum in Italiam navigaret, ventorum impetu in Oceani extremas oras delatum. Ibi desertas esse insulas multas, quas agrestes homines incolant: (6) et ad alias quidem noluisse nautas appellere, quum et ante appulissent, et a quibus incolis tenerentur, non ignorarent: tunc vero tempestate appulsos. Insulas a nautis appellari Satyridas; incolas lascivos esse, et caudas haud multo equinis minores infra clunes habere. Eos, ubi primum hospites senserunt prope adesse, ad navim concursu facto, nulla emissa voce, in mulieres, quæ in navi erant, manus injecisse: nautas vero ad extremum pavefactos, barbaram feminam exposuisse: in eam Satyros irruentes, non eam tantum, quæ a natura viris exposita est, partem, sed aliam quamlibet petulantissime appetivisse.

7. In Atheniensium arce et alia memoratu digna spectavi, et Lycium Myronis æneum puerum, aquiminale tenentem: Myronis præterea Perseum, suum in Medusam facinus exsecutum. Ibidem est Brauroniæ Dianæ sacellum. Deæ simulacrum Praxitelis opus est: Brauronia vero ipsa a Braurone curia dicta, ubi ejus prisci operis signum est, quam Tauricam Dianam esse dictitant. (8) Equus etiam Durius ex ære ibi positus: quem machinam fuisse bellicam ab Epeo factam ad muros dejiciendos, fateatur necesse est, qui Trojanos nolit stuporis ac stultitiæ condemnare. Verum quoniam traditum est, Græcorum fortissimum quemque in equum illum se abdidisse, convenit equi ænei forma cum iis, quæ de Trojano memoriæ prodita sunt. Menestheus enim, Teucer, Thesei etiam filii, ex equo prospectant. (9) Inter ceteras vero statuas, quæ positæ secundum equum sunt, Epicharini, qui se in armatorum cursu exercuit, imaginem videas a Critio factam. Œnobii quoque egregiæ actioni suus honos est. Hic enim scitum fecit, ut in patriam Thucydides Olori filius restitueretur: cujus, quum post reditum dolo fuisset peremtus, ad Melitidem portam sepulcrum est. (10) De Hermolyco vero pancratiaste, et Phormione Asopichi filio, quæ ab aliis scripta sunt, omitto. Hoc unum de Phormione habeo addendum. Is quum et vitæ integritate et majorum splendore Atheniensium cuivis par esset, accidit ut ære alieno obrutus, in Pæaniensem curiam secederet: ubi quum a republica sejunctus degeret, est ei tamen ab Atheniensibus classis imperium decretum. At enim Phormio se illud non suscepturum, quod apud milites, nondum ære alieno dissoluto, nihil esset auctoritatis habiturus: sed quum eum classi imperare Athenienses omnino vellent, omnem quam debuit pecuniam dissolverunt.

Caput XXIV.

_ De Minerva Silenum Marsyam cædente, aliisque signis deorum et hominum in Acropoli — cultu Jovis Poliei — templo Parthenone — Grypibus et Arimaspis — Minervæ simulacro in Parthenone — Apolline Parnopio. _

Eodem in loco Minerva est Marsyam Silenum cædens, quod tibias, quas ipsa perpetuo ejectas volebat, sustulisset. Ultra ea, quæ hactenus recensui, Thesei pugna est contra eum, qui est Minois taurus appellatus, sive is homo, seu monstrum (quod jam fama obtinuit) fuerit. Multo certe mirabiliora ætate nostra mulieres monstra pepererunt. (2) Ibidem Phrixus est Athamantis filius, arietem, a quo est in Colchos delatus, immolans, incertum, cui deo: verum conjicere possis, eundem esse, quem Laphystium nuncupant Orchomenii. Succisa Phrixus Græcorum ritu femora dum torrentur, intuetur. Sunt et alia signa, et Hercules angues, ut fabulis vulgatum est, strangulans, Minerva etiam de Jovis vertice prodiens: et taurus, Areopagitarum donum. Quæ vero dedicationis causa fuerit, multa quivis suspicari possit. (3) Diximus autem superius, Athenienses deorum cultu studioque religionis ceteras omnes civitates anteire. Primi enim Minervam Erganen cognomento appellarunt: primi mutilos Mercurios (coluerunt): iidemque primi Spudæon (_Judæorum?_) numini templum dedicarunt. Qui vero artificiose elaborata vetustis anteponit, ei hæc quoque spectare licet. Vir quidam est, cui imposita galea, Cleœtæ opus, cui artifex idem ungues argenteos fecit. Est etiam Terræ, a Jove imbres implorantis, simulacrum, vel quod Athenienses aliquando pluvias desiderarint, vel quod tota Græcia soli siccitate laborarit. Ibi et Timotheus Cononis filius, et ipse Conon positus est. Procnen filium tollere meditantem, et Ityn ipsum dicavit Alcamenes. Primam etiam oleæ plantam Minerva, et Neptunus undam proferens ibi spectantur. (4) Est et Jovis simulacrum, tum id quod a Leochare factum est, tum is Juppiter qui Polieus nominatur: cujus sacrorum ritus quum exposuero, causam tamen quæ de iis affertur non scribam. In Poliei Jovis ara hordeum tritico permistum apponunt, neque custodes adhibent. Bos ad sacrum comparata, dum ad aram accedit, fruges eas attingit. Ex sacerdotibus is, quem buphonum (_bovis occisorem_) nominant, securim in illum jaculatus (hic enim sacri ritus est) fugiens abit: qui adstiterunt, tanquam eum, qui bovem percusserit, non viderint, securim in judicium ream citant. Et hæc quidem, quo diximus modo, peraguntur.

5. In eo vero templo, quem Parthenonem appellant, ac fastigii ea parte, qui aquilæ dicuntur, signa posita sunt ad Minervæ omnia natales pertinentia. In postico Minervæ et Neptuni de Attica certamen: deæ signum ex ebore et auro factum in galeæ cono Sphinx eminet: de ea, quæ memoriæ prodita sunt, tunc exponam, quum ad Bœotorum res ventum fuerit. Utramque galeæ partem Grypes tenent. (6) Hos cum Arimaspis, qui supra Issedones sunt, auri causa bellare, Aristeas Proconnesius carminibus testatus est: et aurum quidem, quod custodiunt Grypes, e terra nasci: Arimaspos ipsos unico singulos oculo nasci, et Grypes, belluas leonibus similes, rostrum et pennas habere aquilinas. Hæc de Grypibus. (7) Minervæ signum recto statu est, cum tunica talari. In ejus pectore Medusæ caput ex ebore factum: et Victoria cubitorum fere quattuor: manu hastam tenet: jacet ad pedes scutum, ad imam hastam draco, quem Erichthonium esse existimare possis: in basi statuæ, quæ de Pandoræ ortu traduntur, elaborata sunt. Hesiodus quidem et alii poetæ prodiderunt, Pandoram primam feminam fuisse, neque, priusquam illa gigneretur, exstitisse muliebrem sexum. Eo in loco videre memini statuam Adriano imperatori positam, unicam: unam item in templi aditu, Iphicrati, qui multa et sane admirabilia virtutis documenta edidit. (8) Extra templum est æneus Apollo, quem a Phidia factum dicunt: Parnopium appellant, quod se deus bruchos, qui totum agrum magna afficiebant calamitate, extra fines pulsurum dixisset: et pulsos quidem sciunt, quo autem modo non tradunt. Scio equidem, ter in Sipylo monte deletos bruchos, non uno tamen modo. Nam vehemens aliquando procella ingruens eos ejecit: iterum acri æstus vapore, qui statim est imbres consecutus, enecti sunt: jam tertio repentino frigore oppressi perierunt. Atque hæc quidem, quæ de abolitis bruchis memoravi, ætate mea acciderunt.

Caput XXV.

_ De aliis signis in Acropoli, inter ea Anacreontis — Olympiodoro — Græcorum clade ad Chæroneam — bello post Alexandri mortem cum Antipatro, Cassandro et Demetrio gesto, Athenisque expugnatis. _

In Atheniensium arce Periclis Xanthippi filii statua est, ipsius etiam Xanthippi, qui ad Mycalen cum Persis navali prœlio conflixit. Sed Periclis sejuncta est a ceteris: Xanthippo vero adstat Anacreon Teius, qui primus post Lesbiam Sappho magnam carminum suorum partem in exprimendis amoribus consumsit. Habitus ejus est veluti hominis per ebrietatem cantantis. Feminas eas, quæ prope sunt, Io Inachi, et Callisto Lycaonis filias, fecit Dinomenes. Eadem fere omni ex parte de utraque narrantur, amor scilicet Jovis, Junonis ira, et mutatio utriusque, Ius in bovem, Callistus in ursam. (2) In eo arcis muro, qui ad austrum conversus est, Gigantum, qui Thraciam olim et Pallenes angustias incoluere, vulgo celebratum bellum, Atheniensium contra Amazones pugnam, ad Marathonem in Persas magnum facinus, Gallorum in Mysia internecionem Attalus dedicavit, singula duûm fuere cubitûm spatio contenta. Inter ceteras statuas locum suum obtinet Olympiodorus: quem honorem consecutus est, quum ob rerum, quas gessit, magnitudinem, tum quod iniquissimis temporibus, inter homines continuis cladibus afflictos ac jam spem omnem posteri temporis abjicientes fidentem animum servarit.

3. Illa enim ad Chæroneam plaga Græcis universis malorum exstitit initium. Nam et qui communem causam neglexerant, et qui cum Macedonibus in acie steterant, in servitutem simul omnes redacti sunt. Urbes quidem tum Philippus quamplurimas cepit: Athenienses vero per simulationem pacis quam gravissimis affecit detrimentis, quum et insulas illis et maris imperium ademisset. Ac quantisper deinde regnavit Philippus, ac post eum Alexander, nihil omnino novi moliri Athenienses ausi sunt: quum vero Macedones mortuo Alexandro Aridæo regnum detulissent, commissa tamen Antipatro imperii administratione, non ferendum esse amplius visum est, Græcorum res tamdiu a Macedonibus oppressas teneri. Quare et ipsi statim arma ceperunt, et ad bellum alios etiam excitarunt. (4) Quæ vero urbes cum Atheniensibus societatem coierunt, hæ propemodum fuere: ex Peloponneso Argi, Epidaurus, Sicyon, Trœzen, Elei, Phliasii, Messene: ex iis, qui extra Corinthiorum Isthmum sunt, Locri, Phocenses, Thessali, Carystus, Acarnanes, qui cum Ætolis censentur: at Bœotii, qui Thebis deletis Thebanum agrum tenebant, quum veriti essent ne Athenienses Thebas, eo colonia deducta, adversus se restituerent, non modo in eam societatem nomen suum non ediderunt, sed etiam opes suas omnes in Macedonum studia contulerunt. (5) Quum vero civitates, quæ tunc belli gerendi causa conspirarant, singulos duces dedissent, ab universis imperator declaratus est Leosthenes Atheniensis, quum propter patriæ dignitatem et militaris rei scientiam, tum quod præclara ejus viri in omnes Græcos merita exstabant. Nam quum Alexander Græcos, qui Dario stipendia fecerant, in Persidis urbes dividere statuisset, hic eos, antequam id fieret, classe in Europam reportavit: et plane quum hominum de se spem virtute vinceret, fuit ejus mors non magis luctuosa cunctis, quam calamitosa. Tunc enim demum Macedonum præsidia, impetu in Athenienses facto, Munychiam primum, Piræeum deinde, et longos muros occuparunt. (6) Verum Antipatro mortuo, Olympias ex Epiro profecta, sublato Aridæo, non diu regnum tenuit. Neque enim multo post a Cassandro per obsidionem capta, multitudini tradita est. Regno vero inito Cassander (ut cetera, quæ ad Athenienses non pertinent, missa faciam) Panactum Atticæ castellum et Salaminem cepit, tyrannumque Atheniensibus imposuit Demetrium Phanostrati filium, hominem ex patre sapientiæ laude præstantem. Hunc Demetrius Antigoni filius adolescens, e singulari quodam in Græcos studio gloriam captans, non ita multo post dejecit: (7) sed rursus Cassander, pro acerbissimo quo in Athenienses laborabat odio, Lachari, qui ad illud usque tempus principem in republica locum tenuerat, in fidem suam recepto, ut tyrannidem invaderet, persuasit: et is quidem omnes, de quibus aliquid literis mandatum sit, acerbitate in homines, in deos impietate superavit. At Demetrius Antigoni filius, etsi nonnihil ab Atheniensibus dissidebat, evertit tamen et Lacharis tyrannidem. Is ubi captos vidit muros, ad Bœotios confugit. Quo quum aurea scuta ex arce direpta, et Minervæ ipsius, quæ demi poterant, ornamenta omnia asportasset, valde dives opum esse credebatur: (8) propter quam de ipsius divitiis opinionem a Coronæis est interemptus. Liberatis vero Atheniensibus tyrannorum dominatu, non statim Demetrius post Lacharis cædem Piræeum reddidit: quin postea, quum bellica vi urbem in potestatem redegisset, præsidio et munitionibus eum ejus locum firmavit, quod Museum appellant. Est autem hic intra vetus pomœrium, e regione arcis, collis, in quo Musæum vatem canere solitum, atque ibidem senectute consumtum humatum ferunt. Eodem postea in loco Syro homini monumentum est erectum. Eum igitur collem Demetrius tum occupatum munivit.

Caput XXVI.

_ De Olympiodori felici contra Macedones expeditione — honore Leocrito et Olympiodoro habito — Diana Leucophryene — æde Erechthei ejusque memorandis — Minervæ simulacro e cœlo delapso in Acropoli — Callimacho χαχιζοτέχνῳ. _

Aliquot post annis excitavit non multos Atheniensium rerum a majoribus suis gestarum memoria. Quare quum viderent, quorsum evasisset reipublicæ decus, confestim Olympiodorum ducem deligunt. Is habito delectu, in quo neque senibus neque pueris vacatio fuit, exercitum contra Macedones eduxit, non robore magis quam militum alacritate confisus, pristinam se belli gloriam patriæ vindicaturum. Prœlio itaque Macedones fudit; ac fugientes in Museum persecutus, loco capto, Athenienses Macedonum dominatu liberavit. (2) Quo tempore quum omnes reipublicæ egregiam operam navassent, Leocriti tamen Protarchi filii virtus excelluit. Is enim primus muros adscendit, primusque intra Museum irrupit: atque ei quidem in pugna cæso et alii ab Atheniensibus honores habiti sunt, et ejus clypeum Jovi Eleutherio (_Liberatori_) dedicarunt, cum inscriptione, nominis et præclari facinoris indice. (3) At Olympiodorus non unum hoc virtutis suæ, quod paulo superius commemoravimus, specimen dedit: sed, præterquam quod Piræeum et Munychiam recepit, idem Macedones Eleusinem invadentes, collecta Eleusiniorum manu, vicit: et ante, quum in Atticam Cassander esset hostiliter ingressus, navibus in Ætoliam profectus, ab Ætolis, ut auxilia mitterent, impetravit. Quæ maxime res, bello illo impendente, saluti Atheniensibus fuit. Sunt igitur illi apud Athenienses sua, quum in arce, tum in Prytaneo monumenta: et Eleusine picturæ res ejus gestæ sunt mandatæ. Quin et e Phocensibus qui Elateam incolunt, ex ære statuam Olympiodoro Delphis posuerunt, quod illis, quum a Cassandro defecissent, opem tulerat. (4) Prope Olympiodori statuam Dianæ ex ære simulacrum stat, Leucophryenes cognomento: Themistoclis filii dedicarunt. Magnetes enim, quibus ex regis liberalitate imperavit Themistocles, Leucophryenen Dianam colunt. Sed enim mihi non est, universæ Græciæ historiam contexenti, in hac parte diutius immorandum. Endœus patria fuit Atheniensis, Dædali discipulus, qui fugientem Dædalum ob cædem Cali est in Cretam secutus: hic sedentem fecit Minervam, cujus est inscriptio, dedicasse Calliam, Endœum fecisse. (5) Est ibidem ædes, quod Erechtheum appellant. In vestibulo Jovis Supremi ara est: ad quam victimas non cædunt, sed liba duntaxat apponunt: ac vino quo minus utantur, religione prohibentur. In ipso aditu aræ sunt, Neptuni una, ad quam ex oraculo etiam Erechtheo rem divinam faciunt: Butæ herois altera: tertia Vulcani. In parietibus picta sunt quæ ad Butadarum gentem pertinent. Ædes ipsa duplex est. In ea marinæ aquæ puteus: quod certe miraculo non adscripserim. Nam et ex iis, qui mediterranea incolunt, alii, et in primis in Caria Aphrodisienses, talem puteum habent. Sed quod literis mandandum sit, id nempe est, quod flante austro undarum sonitum reddit: quodque in saxo tridentis forma incisa est. Quæ esse monumenta dicunt ejus, quod Neptuno fuit de Attica, certaminis.

6. Et sacra quidem Minervæ quum urbs, tum regio est universa. Curiæ enim et suos quæque deos privatim colunt, et Minervæ communiter divinam rem faciunt. Omnium vero sanctissimum Minervæ signum illud est, quod multis ante annis de communi omnium oppidulorum consilio, quum in unam omnes urbem coirent, dedicatum est eo in loco, qui nunc Acropolis (_arx_), tum vero Polis (_urbs_) nominabatur. Delapsum quidem de cœlo fama vulgavit: sed mihi id neque affirmare, neque refellere in præsentia in animo est. Lucernam ex auro deæ Callimachus fecit: (7) in quam oleum infusum (id quod semel quotannis faciunt) non consumitur, nisi exacto demum anno, quum tamen lucerna dies noctesque ardeat. Id ideo evenit, quod lucernæ inest e lino Carpasio funiculus, quod linum unum ex omnibus igni non conficitur. Eminet supra lucernam palma ænea: quæ quum ad lacunar consurgat, exceptum vaporem facile dissipat. Callimachus vero ipse, qui lucernam fecit, etsi multo est infra summos artifices, sollertia tamen ceteris longe præstitit: primus enim lapides terebravit: nomen vero Cacizotechnos (_quasi dicas_, sui in arte calumniator) aut sibi ipse imposuit, aut ab aliis impositum usurpavit.

Caput XXVII.

_ De donariis in templo Poliadis Minervæ — de ejus olea — virginibus Canephoris in sacris Minervæ — Tolmidis signo ejusque rebus gestis — aliis signis — de quibusdam ad Herculem et Theseum pertinentibus — de Minoe et Minotauro. _

Erectus est autem in Poliadis delubro Mercurius ligneus (fuisse aiunt Cecropis donarium), per myrti ramos non conspicuus. Inter vetustissima donaria, quorum mentio fiat digna sunt lecticaria sella compactilis, Dædali opus, et de Persarum spoliis Masistii, qui ad Platæas equitum dux fuit, lorica, et acinaces, qui Mardonii fuisse dicitur. Masistium quidem ab Atheniensium equitatu interemptum scimus: Mardonius vero in acie contra Lacedæmonios dimicans, a Spartano milite est interfectus; ejus igitur acinacen aut omnino non sustulissent Lacedæmonii, aut certe sublatum Athiensibus non concessissent. (2) De olea vero aliud nihil memorant, nisi esse eam Minervæ de Attica certaminis monumentum. Addunt, incensa a Persis urbe conflagrasse oleam, sed eodem die in duûm cubitûm proceritatem germinasse. Cum Minervæ templo Pandrosi ædes conjuncta est, quæ sola ex sororibus fidem in deposito servavit. (3) Jam vero, quæ magnæ mihi sunt admirationi neque apud omnes vulgata, ea, uti se habent, exponam. Virgines duæ non longe a Poliados templo habitant: eas Athenienses _arrhephoros_ (Cistiferas) appellant. Hæ certum tempus apud deam commorantur: deinde ubi festus ejus dies advenit, per noctem capite tollunt, quæ illas Minervæ sacerdos ferre jusserit, quum neque ipsa, quid ferendum det, neque virgines, quid ferant, sciant. Est in urbe septum quoddam, non longe a Veneris, quæ in Hortis dicitur, et per idem in nativam specum quandam descensus: ibi descendentes virgines illæ onus deponunt, et pro eo aliud item velatum et occultum tollunt: et has quidem in posterum ex eo tempore missas faciunt: sed pro illis totidem alias, quas in arcem adducant, capiunt. (4) Ad Minervæ templum anus est Eueris, cubitali fere altitudine: quam inscriptio Lysimachæ ministram esse dicit. Sunt etiam ex ære signa duo grandia, virorum ad pugnam distantium: eorum alterum Erechtheum appellant, alterum Eumolpum: neque tamen ignorant Atheniensium qui res priscas norunt, Immaradum esse hunc Eumolpi filium, quem Erechtheus occiderit. (5) In basi etiam statuæ sunt, Entus (_?_), qui vates Tolmidæ fuit, Tolmides etiam ipse, qui Atheniensium classis dux et alios magnis affecit incommodis, et in primis Peloponnesiorum maritimum agrum excursionibus infestum reddidit. Idemque Lacedæmoniorum ad Gytheum navalia incendit; finitimos dein adortus, Bœas et Cytheriorum insulam cepit. Quum in Sicyoniorum deinde finibus escensionem fecisset eos, qui armis, quominus agrum popularetur, impedire conati sunt, ad urbem repulit. Inde Athenas reversus, in Eubœam et Naxum cleruchos (_colonos_) Athenienses deduxit. Idem, cum exercitu in Bœotos impetu facto, agros late depopulatus est. Capta mox per obsidionem Chæronea, in Haliartiorum fines excurrit: ubi et ipse dimicans cecidit, et copiæ ejus omnes fusæ fugatæque sunt. Atque hæc quidem de Tolmide comperta habeo. (6) Exstant prisca Minervæ signa, quæ sane integra manserunt, decolorata tamen fumo, et quæ ictum omnino nullum valeant sustinere. Ad ea enim flamma pervasit, quo tempore, quum naves conscenderent Athenienses, urbem, quam militaris ætas deseruerat, Xerxes occupavit. Spectatur et apri venatio: parum vero mihi liquet, an is Calydonius aper sit. Cycni etiam cum Hercule pugna. Ab hoc quidem Cycno et alios interemptos ferunt, et Lycum Thracem, propositis de singulari certamine præmiis: ad Peneum autem amnem ab Hercule est ipse interfectus.

7. Atque eorum quidem, quæ de Theseo Trœzenii commemorant, hoc est: Herculem Trœzenem ad Pittheum venisse: quumque accumbere vellet, leonis pellem deposuisse: accessisse et alios Trœzeniorum pueros, et Theseum annum agentem ferme septimum: ceteros, ut leonis pellem viderunt, perterritos aufugisse: Theseum, nihil magnopere metuentem, paulisper egressum esse, abreptaque de servorum manibus bipenni, quod viventem leonem esse putaret, invadere illum voluisse. (8) Et hæc quidem de Theseo prima apud Trœzenios historia vulgata est. Alteram adjiciunt: crepidas Ægeum sub saxo et ensem deposuisse, quibus signis filium postea agniturus esset; ac deinde Athenas reversum: Theseum, quum jam sextum decimum ætatis annum attigisset, amoto saxo depositum sublatum Ægeo attulisse. Res tota ex ære, præter saxum, in arce expressa est. (9) Etiam aliud Thesei facinus memoriæ commendarunt, de quo hujusmodi narratur historia. Cretensium agrum quum alium, tum eum, qui Tethrini (_?_) amni adjacet, taurum infestum reddidisse. Fuerunt autem priscis temporibus belluæ hominibus formidolosiores. Cui rei testimonio sunt Nemeæus et Parnassius leo: dracones in pluribus Græciæ locis: apri etiam, Calydonius atque Erymanthius, et in Corinthiorum finibus Crommyonius. Eadem de causa feras illas dicebant partim terram protulisse, partim diis fuisse sacras; nonnullas etiam ad homines plectendos exstitisse. Taurum igitur hunc Cretenses Neptuni ira immissum in suos agros memorant, quod Minos late mari toti, quod Græciam alluit, imperans nihilo quam ceteris diis Neptuno majorem honorem habuisset: (10) e Creta vero eundem taurum in Peloponnesum transportatum esse, unumque fuisse hunc de duodecim Herculis laboribus. In Argivorum vero campos dimissum, per Corinthiacum Isthmum in Marathoniam Atticæ regionem fugisse: ibi inter alios multos quos casus obtulerat, Minois etiam filium Androgeum interemisse; Minoem vero, quum id Atheniensium fraude accidisse sibi persuaderet, comparata classe Athenas oppugnatum venisse, ac non prius Athenienses vexare desiisse, quam se pacti essent pueros septem ac totidem virgines in Cretam missuros, qui Minotauro, quem Minos in Labyrinthio Gnosi incluserat, traderentur. Marathonium vero taurum postea Theseum fama est in arcem egisse, atque ipsi deæ mactasse: cujus rei imaginem Marathoniorum populus dedicavit.

Caput XXVIII.

_ De Cylone — Minervæ signo ex bellica præda — muris Acropolis — Panis cultu — Areopago et memorandis in eo — aliis dicasteriis Atheniensium eorumque originibus. _

At Cylonem cur dignum putarint cui æneam statuam ponerent, comperti nihil habeo, quum de tyrannide eum consilia inisse constet. Habitum tamen hunc illi honorem conjicio, quod et formæ dignitate præstiterit, et gloria fuerit minime vulgari: nam in Olympia victor de iterato stadio renunciatus est, et Theagenis Megarensium tyranni filiam in matrimonio habuit. (2) Præter ea vero, quæ adhuc recensui, duo sunt ex bellicæ prædæ decimis insignia apud Athenienses opera: de Persarum, qui in Marathoniorum fines invaserant, manubiis Minervæ ex ære signum, quod Phidias fecit: in cujus clypeo Lapitharum et Centaurorum pugnam Mys cælavit, quum eam Myi, et quæ in clypeo spectantur reliqua, Parrhasius Euenoris filius pinxisset. Hastæ cuspis et in summa galea crista hujus Minervæ a Sunio usque adnavigantibus conspicua est. De Bœotiorum vero et Chalcidensium, qui in Eubœa sunt, decimis æneus currus positus est. Duo præterea dona dedicarunt, Periclem Xanthippi filium, et, quæ omnium Phidiæ operum spectatu dignissimum, Minervam: quam, quod a Lemniis dedicata est, Lemniam appellant. (3) Arcem ipsam, præter eam partem, quam Cimon Miltiadis filius exstruxit, muris cinxisse Pelasgos homines tradunt, qui sub arce quondam habitarunt: Agrolam enim et Hyperbium ** de quibus quum sciscitarer, aliud nihil comperi quam e Sicilia eos in Acarnaniam (_?_) migrasse.

4. Quum jam descenderis, non tamen ad inferiores urbis partes, sed paulo infra propylæa, fontem videas, et illi propinquum Apollinis et Panos fanum in specu, in quo cum Creusa Erechtei filia Apollinem concubuisse fama vulgavit. De Pane vero hæc memoriæ prodita sunt: nuncium ad Lacedæmonios de Persarum in Atticam irruptione Phidippidem missum: hunc, quum rediisset, retulisse, Lacedæmonios minus mature copias educere, quod religione impedirentur cum exercitu exire, antequam luna orbem complesset: sibi vero ad Parthenium saltum Panem obvium factum, qui se Atheniensibus pro sua erga eos benevolentia in pugna ad Marathonem præsto futurum pollicitus fuerit. Ex eo nuncio deo honores haberi cœptos. (5) In qua parte est etiam Areopagus (_Martis collis_): inde autem nomen accepit, quod Mars in eo loco primus capitis causam dixerit. Nam et Halirrhothium ab eo occisum, et qua de causa, ante exposuimus. Sed et postea Oresti de matris cæde judicium constitutum ferunt, exstatque adhuc Minervæ Areæ ara, quam absolutus dicitur dedicasse. Lapides ibidem duo sunt rudes, quibus accusatores et rei insident; alterum Contumeliæ, Impudentiæ alterum vocant. (6) Proxime dearum est ædes, quas Athenienses Semnas (_severas_), Hesiodus in Theogonia Erinyes nominat. Earum serpentibus esse crinem implicitum, primus omnium finxit Æschylus. Nihil tamen vel harum, vel ceterorum, quæ illic posita sunt, inferorum numinum simulacra quicquam horribile præ se ferunt. Sunt vero Plutonis, Mercurii et Telluris signa: ad quæ rem divinam faciunt quicunque in Areopagi judicio capitis periculo fuerint liberati: sed alii etiam, quum hospites, tum cives. (7) Intra septum Areopagi Œdipi quoque monumentum est, de quo quum sedulo quærerem, ejus ossa Thebis eo deportata comperi. Quæ enim de Œdipi morte Sophocles finxit, Homerus facit quo minus vera fuisse credam: ab eo enim traditum scimus, Mecisteum Thebas profectum, iis ludis, qui ad Œdipi tumulum facti sunt, decertasse.

8. Sunt apud Athenienses etiam alia judicia, sed minus illustria: eorum unum Parabystum (_absconsum_), alterum Trigonum (_triquetrum_) nominant. Illud ab obscuro urbis loco, in quo levissimæ prorsus causæ cognoscuntur: hoc a loci forma nomen assumsit. Batrachii vero et Punicei a coloribus in hunc usque diem nomina permansere. Maximum vero omnium, et quo frequentissimi conveniunt, Heliæam vocant. Eorum quæ de cæde sunt unum «ad Palladium» appellant, ubi involuntariæ quoque cædis causæ agitantur. Atque in eo quidem primum Demophontem causam dixisse nemo ambigit: cujus vero is criminis reus fuerit, non satis inter omnes convenit. (9) Diomedem quidem tradunt, Ilio capto, quum in patriam reveheretur, per noctem ad Phalerum appulisse. Ubi quum Argivi, qui cum eo erant, in agrum tanquam hostilem excurrerent, ut qui aliam quam Atticam terram inter tenebras crederent, Demophontem aiunt, et ipsum nescientem Argivorum eam classem esse, ad propulsandas populationes accurrisse. Quumque, aliquot interfectis, Palladio erepto, domum abiret, ab ejus equo Atheniensem hominem, quum parum is prospiceret, subversum elisumque interiisse. Demophontem itaque alii ab ejus, qui interfectus fuerat, propinquis, alii vero ab Argivorum republica reum factum memorant. (10) In Delphinio causam dicunt qui se jure occidisse defendunt: quo judicio et Theseus, quum Pallantem ejusque filios res novas molientes interemisset, absolutus est. Ante Theseum autem interfectorem necesse erat exilii causa solum vertere, aut talionis pœnam suscipere. In Prytaneo denique de ferro aliisque inanimis judicium fit: cujus rei hoc initium fuisse arbitror. Erechtheo Athenis regnante, primum bovem sacerdos is, qui Buphonus (_bovis occisor_) est appellatus, ad Poliei Jovis aram occidit, statimque relicta bipenne e finibus excessit: bipennis judicio absoluta est. Et eum quidem ritum quotannis servant. (11) Dicuntur autem alia quoque inanima sua sponte hominibus justam inflixisse ultionem: et Cambysis acinaces pulcherrimum ac nobilissimum perpetravit facinus. In Piræei maritima parte Phreattys est, ubi rei, si semel elapsi alio implicentur crimine, e navi judicibus in littore consistentibus causam dicunt: ac Teucrum aiunt primum omnium eo se modo Telamoni purgasse, quum de Ajacis cæde culpa vacaret. Et hæc quidem de judiciis commemoravimus eorum causa, quibus ut illa cognoscant curæ est.

Caput XXIX.

_ De nave ad Panathenæorum pompam ducendam constructa — Deliæ navis magnitudine — templis et sepulcris extra urbem in pagis et viis — Academia et Dianæ templo prope illam — sepulchris fortium et illustrium virorum in via ad Academiam. _

Non longe ab Areopago navis ostenditur ad Panathenæorum pompam fabricata, qua fortasse major alia facile inveniatur: ea vero, quæ Deli est, omnes, quas ego norim, magnitudine superat; e foris enim ejus novenis eminent remigibus transtra.

2. Athenienses etiam extra urbem in demis sive pagis et in viis passim deorum templa, heroumque et hominum habent sepulcra. Proxime ad urbem Academia est, privati olim hominis ager, nunc gymnasium: in illam descendentibus septum quoddam est Dianæ, et simulacra Optimæ ac Pulcherrimæ: esse vero ea Dianæ cognomina, et ipse conjicio, et Sapphus carmina testantur; sed traditur de iisdem alia quoque fabula, quam sciens præteribo. Est etiam ædes non magna, in quam Bacchi Eleutherensis simulacrum quotannis statis diebus portant. Et tot quidem ipsis ea parte sunt ædes sacræ. (3) Jam vero inter sepulcra primum obtinet locum Thrasybuli Lyci filii, viri Atheniensium omnium, qui ante ipsum fuere quique post ejus ætatem laudabiles, omni laudum genere præstantissimi: de quo, quum nihil nunc necesse sit omnia commemorare, unum tamen, ex quo sit ejus virtus testata, non prætermittam. Is triginta tyrannorum dominatum initio cum sexaginta non amplius sociis, Thebis profectus, evertit, et Atheniensibus diuturnis seditionibus pæne afflictis, compositionis et concordiæ auctor fuit. Hujus primum sepulcrum: alia deinceps sunt Periclis, Chabriæ, et Phormionis. (4) Est etiam suum omnibus Atheniensibus, qui aut navalibus aut terrestribus prœliis mortem oppetiere, monumentum, iis exceptis, qui ad Marathonem ceciderunt. Illis enim eodem, quo occubuerunt, loco sepulcra ad virtutis memoriam erecta. Ceteri in via sunt, quæ ad Academiam ducit, sepulti ac pilæ tumulis impositæ cum elogiis nomen cujusque et pagum testantibus. Primi eo loco sepulti sunt quos, quum Thraciam jam omnem ad Drabescum usque occupassent, Edoni de improviso adorti interemerunt: quos etiam fulminibus ictos periisse dicunt. (5) Duces et alii fuerunt, et Leagrus, cui copiæ omnes fuerant commissæ: et Decelensis Sophanes, qui Eurybaten Argivum de quinque in Nemea certaminibus victorem Æginetis opem ferentem occidit. Et hunc quidem extra Græciam tertium exercitum Athenienses misisse constat. Nam Priamo et Trojanis Græci omnes communi consensu bellum intulerunt: Athenienses vero privatim cum Iolao in Sardiniam primum, deinde in Ioniam quæ nunc dicitur, tertio in Thraciam arma promovere. (6) A fronte monumenti columna est, in qua pugnantes equites duo cernuntur, quorum uni Melanopo, alteri Macartato nomen: qui adversus Lacedæmonios et Bœotios dimicantes, in ipsis Eleoniorum et Tanagræorum finibus cecidere. Exstant et Thessalorum equitum tumuli, qui pro vetere amicitia Atheniensibus auxilio venerunt, quum in Atticam Peloponnesii, duce Archidamo, invasissent: ac secundum eos Cretensium sagittariorum: Atheniensium rursus, Clisthenis primum, qui eam tribuum rationem instituit, quæ etiamnum observatur. Equitum deinde eorum, qui occubuerunt in eo prœlio, in quo Thessali cum Atheniensibus periculum adiere. (7) Eodem etiam in loco Cleonæi jacent, qui cum Argivis in Atticam venerant: qua autem de causa venerint, tunc exponam, quum ad Argivorum res descenderit historia. Sunt et eorum Atheniensium ibi tumuli, qui ante Persicum bellum cum Æginetis pugnarunt. Æquitatis autem plenissimum illud populi decretum fuit, quo Athenienses publicæ sepulturæ honorem cum servis communicarunt: eorumque nomina columnis incisa sunt, quo fideliter et strenue dominis eos in prœlio operam suam navasse apparet. Sunt et aĺiorum virorum monumenta, qui diversis in locis pugnantes ceciderunt: probatissimorum quidem ex iis, qui ad Olynthum pugnarunt, et Melesandri, qui navibus adverso Mæandro in superiorem Cariam contendit. (8) Ibidem conditi sunt qui Cassandri bello occubuerunt, et qui ex Argivis tum belli fuerunt socii. Hujus vero societatis cum Argivis hanc fuisse causam tradunt. Sparta terræ motu concussa, Helotes in Ithomen secesserunt. Fecit ea defectio, ut Lacedæmonii et ab aliis et ab Atheniensibus auxilia poscerent. Missi sunt itaque lectissimi viri cum Cimone Miltiadis filio: sed eos Lacedæmonii, quod suspectos haberent, remiserunt. (9) Ubi igitur illi domum rediere, Athenienses ea contumelia graviter commoti, cum Argivis, Lacedæmoniorum hostibus perpetuis, fœdus fecerunt. Postea quum ad Tanagram cum Bœotiis et Lacedæmoniis essent Athenienses prœlium commissuri, auxilia illis quidem Argivi miserunt: neque multum abfuit quin ex acie superiores discederent: verum nox, quo minus, utri vicissent, cerni posset, obstitit. Postero deinde die Thessalorum proditione a Lacedæmoniis Athenienses victi sunt. (10) Sed hi quoque mihi recensendi sunt: Apollodorus mercenariorum dux, qui quum Atheniensis esset, ab Arsita ejus Phrygiæ, quæ ad Hellespontum est, satrapa missus, Perinthiorum civitatem, ejus fines Philippo cum exercitu ingresso, servavit. Hic igitur illic sepultus est: item Eubulus Spinthari filius: alii etiam viri, quorum virtuti fortuna fuit iniquior. Eorum enim alii, quum in Lacharem tyrannum conjurassent, alii vero, quum de ejiciendo ex Piræeo Macedonum præsidio consilia iniissent, priusquam negotium conficerent, consciorum indicio oppressi sunt. (11) Siti etiam ibi sunt qui ad Corinthum ceciderunt: ubi maxime declaravit deus, quemadmodum in Leuctrica pugna iterum, eos, qui a Græcis viri fortes appellantur, sine fortuna nihil esse: nam Lacedæmonii, qui Corinthios ante, Athenienses, Argivos, et Bœotios armis domuerant, ad Leuctra tam ingenti clade a solis Bœotiis afflicti sunt. Post eorum tumulos, qui ad Corinthum periere, columnam unam multis erectam esse, inscripti elegi testantur: hos enim in Eubœa, et in Chio, illos in extremis continentis Asiæ finibus, alios in Sicilia cecidisse indicant. (12) Duces etiam adscripti sunt præter Niciam; et Platæenses milites una cum oppidanis. Niciam quidem præteritum non aliam ob causam, quam quæ a Philisto proditur, crediderim. Scribit enim ille, Demosthenem in deditione facienda se unum excepisse; ac quum in hostium potestatem veniret, sibi ipsi manus consciscere conatum: Niciam vero ultro deditionem fecisse; eamque ob rem nomen ejus in columna inscriptum non est, quod, se quum hostibus ultro dedisset, quod imperatore ac forti viro dignum esset, non fecerat. (13) Sunt in alia columna inscripti qui in Thracia et ad Megara pugnarunt; quique cum Alcibiade fuerunt, quum ejus auctoritatem secuti Arcades, qui Mantineam tenent, et Elei a Lacedæmoniis defecissent; et qui ante Demosthenis in Siciliam adventum Syracusanos vicerunt. Sepulcra etiam eorum visuntur, qui ad Hellespontum navali prœlio conflixerunt, et qui steterunt contra Macedonas in Chæronea, quique sub Cleone ad Amphipolim meruerunt. Ad hos, qui ad Delium in Tanagræorum finibus ceciderunt, et quos in Thessaliam Leosthenes duxit, et qui cum Cimone in Cyprum navigarunt: illi etiam, qui Olympiodorum secuti, tredecim non amplius viri, præsidium ejecerunt. (14) Ferunt Athenienses, Romanis aliquando se finitimum quoddam bellum gerentibus auxilia non sane magna misisse: triremes etiam quinque Atticas posterius navali prœlio contra Carthaginienses interfuisse. Sua igitur iis etiam militibus sunt monumenta. Tolmidæ vero, et militum ejus res gestas, quoque modo interierint, superius exposuimus: eorum etiam, si quis forte id nosse aveat, in eadem via sepulcra sunt. Siti præterea illic sunt, quorum magnum exstiti Cimone duce facinus, eodem die hostes ad Eurymedontem terrestri prœlio navalique superantium. (15) Conon exinde, et Timotheus ibidem sepulti: qui post Miltiadem et Cimonem primi, pater et filius, res magnas et præclaras gesserunt. Conditi ibi etiam sunt Zeno Mnaseæ filius, Chrysippus Solensis, Nicias Nicomedis filius, in pingendis animalibus ætatis suæ longe præstantissimus: Harmodius et Aristogiton, qui Pisistrati filium Hipparchum occiderunt. Oratores vero Ephialtes, qui Areopagi instituta, ut qui maxime, pervertit; et Lycurgus Lycophronis filius, (16) qui in cogenda in publicum ærarium pecunia Periclem Xanthippi filium superavit talentis sexies mille et quingentis (?): idemque ad Minervæ pompas ornamenta multa, et aureas Victorias comparavit, ac virginibus centum mundum, ad belli autem usus scuta et jacula, et quadringentas ad navales pugnas triremes. Inter opera vero, quæ exædificavit, theatrum est, quod quum alii inchoatum reliquissent, ipse absolvit: ac dum reipublicæ præesset, navale in Piræeo, et ad Lyceum quod dicitur gymnasium erexit. Atque opera quidem ex auro et argento confecta Lachares tyrannus sustulit: ædificia ad nostram ætatem permanent.

Caput XXX.

_ De dæmonis ᾿Aντέρως dicti ara in urbe — cursu cum facibus ad aram Promethei — aliis aris in Academia — Platonis monumento — Cycno — turri Timonis — aliis memorandis in hac urbis regione. _

In primo Academiæ aditu Amoris est ara cum inscriptione: Charmum Atheniensium primum Amori dedicasse. Eam vero aram, quæ intra urbem est, quam appellant Anterotis, inquilinorum donum fuisse dicunt, ac dedicationis hujusmodi causam exstitisse: Meles Atheniensis amatorem suum Timagoram inquilinum hominem fastidiens, ut de summo saxo se præcipitem abjiceret, jussit. Timagoras, qui semper omnia, quæ puer imperaret, facienda putasset, animam etiam ipsam facile profudit: unde enim jussus erat, se præcipitem dedit. Meletem vero re cognita adeo pœnituit, ut ex eodem se ipsum etiam de saxo dejiceret atque ita periret. Ex eo ab inquilinis, ut Anteros genius, Timagoræ Amoris vindex, coleretur, institutum. (2) In Academia Promethei ara est; a qua homines in urbem accensas lampades præferentes currunt. In eo autem certamen est, ut in cursu accensæ conserventur. Cujus enim fax exstincta fuerit, is victoria successori cedit: eademque ratione ille tertio. Quod si nulli ardentem perferre licitum fuerit, palma in medio relinquitur. Est etiam Musarum ara, Mercurii alia; interius Minervæ; etiam Herculis aram fecerunt. Olea inter hæc spectatur, quæ secunda fertur prodiisse. (3) Non longe ab Academia Platonis est monumentum, cui futuram in philosophiæ studio præstantiam divinitus significatam tradunt, hoc modo: Socratem enim ea nocte, quam dies ille est consecutus, quo se Plato in ejus disciplinam tradidit, vidisse per quietem, cygnum sibi in sinum advolasse. Cygnum autem canoram maxime avem esse, vulgo creditur. Cygnum enim Ligurum, qui in Gallia Transpadana sunt, regem musicæ laude clarum fuisse memorant, eumque, quum decessisset, ab Apolline in sui nominis avem mutatum. Ego vero, apud Ligures regnasse in musicis sollertem hominem, ut credam, facile adduci possum: sed hominem in avem mutatum, minime fide dignum videri potest. (4) In hac agri parte Timonis eminet turris, illius nempe, qui solus dixit, felicitatis compotem esse non posse qui hominum aliorum consuetudinem non defugiat. Ostenditur etiam locus, quem Colonum Equestrem appellant: in quam Atticæ partem Œdipum primum venisse ferunt, qui de eo diversa ab Homeri carminibus memoriæ prodiderunt: sed produnt ita. Ibi et Equestris Neptuni et Equestris Minervæ aras, ac Pirithoi, Thesei Œdipi, Adrasti, videas sacella. Lucum autem Neptuni ac templum Antigonus, quum incursionem faceret, incendit, alias quoque Atticam exercitu depopulatus.

Caput XXXI.

_ De memorandis in parvis Atticæ pagis — Hyperboreorum primitiis — Diana, unde Colænis et Amarysia dicta. _

Parvi Atticæ demi sive pagi, uti fors tulit, incolis frequentati, singuli, hæc nobis, quæ literis mandemus, præbent. Apud Alimusios Cereris Legiferæ et Proserpinæ fanum est. In Zostere prope mare Minervæ, Apollinis, Dianæ et Latonæ templa sunt: ac Latonam quidem hic peperisse negant: sed quum non longe pariundi tempus abesset, zonam ibi solvisse dicunt: inde loco nomen inditum. Prospaltii et ipsi Cereris et Proserpinæ ædem habent: Anagyrasii Matris Deûm delubrum. Apud Cephalenses Castores præcipua quadam coluntur religione: magni enim dii ab iis appellantur. (2) In Prasiensibus Apollinis est templum, quo Hyperboreorum primitias mitti tradunt. Eas enim Hyperborei Arimaspis committere feruntur, Arimaspi Issedonibus: ab iis acceptas Scythæ Sinopen, inde ad Prasienses Græci deportare: eas denique Delon Athenienses mittere. Absconditæ illæ quidem in triticea stipula esse dicuntur, neque a quoquam cognosci. Apud eosdem Prasienses Erysichthonis monumentum est, qui quum e Delo, quo cum sacris iverat, domum reveheretur, in ipso navigationis cursu e vita decessit. (3) Cranaum vero Atheniensium regem ab Amphictyone genero regno pulsum, ante diximus. Confugientem illum quidem cum suis partibus ad Lamptrenses diem suum obiisse, et eodem in loco sepultum tradunt. Cranai certe monumentum in Lamptrensibus etiamnum exstat. Ionis quoque Xuthi filii (in Attica enim is habitavit, et in bello adversus Eleusinios Atheniensium dux fuit) in eo Atticæ pago cui Potami nomen, tumulus est. Et hæc quidem vulgata. (4) Phlyenses vero Apollinis Dionysodoti et Dianæ Selasphori (_Luciferæ_) aras ostendunt, Bacchi Anthii (_Floridi_), Ismenidum Nympharum, et Telluris, quam magnam deam appellant. In altero vero templo, Cereris Anesidoræ (_dona summittentis_), Jovis Ctesii (_Penatis_), Minervæ Tithrones, et Proserpinæ Primigeniæ, et dearum quas nuncupant Semnas (_Severas, Eumenidum_). Myrrhinunte Colænidis est signum antiquum. Athmonenses Amarysiam Dianam colunt: (5) de qua percunctatus, neminem ex interpretibus monumentorum nancisci potui, qui liquidam ejus nominis causam explicaret. Quantum vero ipse conjectura assequor, Amarynthus Eubœæ oppidum est; ibi Amarysia Diana colitur: et ipsi etiam Athenienses Amarysiæ Dianæ festum diem agitant nihilo quam Eubœenses minore celebritate. Inde igitur ad Athmonenses nomen manasse crediderim. Colænidem vero, quæ Myrrhinunte est, a Colæno dictam existimo. Diximus autem et alibi, in Atticæ pagis multos esse, qui Athenis ante Cecropem regnatum affirment. Colænus itaque, ut Myrrhinusii dicunt, nomen est viri qui ante Cecropem in Attica rex fuit. (6) Est et Acharnæ Atticæ pagus. Hi Agyieum (_Viarium_) Apollinem, et Herculem venerantur, et iidem Minervæ Hygieæ (_Sospitæ_) aram habent. Equestrem quoque Minervam, et Melpomenum (_Canentem_) cognomine Bacchum vocant, eundemque deum Cissum (_Cissea? Hedereum_) eo enim primum in loco hederæ plantam visam tradunt.

Caput XXXII.

_ De montibus Atticæ ac signis arisque deorum in iis — Marathone pago et memorandis in eo — fonte ibi Macaria. _

Montes in Attica sunt, Pentelicus, ubi lapicidinæ: Parnes, qui aprorum et ursorum venatoribus copiam præbet: Hymettus pastiones habet apibus omnium aptissimas, quæque solis cedunt Alazonum pascuis. Apud Alazones certe adeo mansuetæ sunt apes, ut cum aliis una pabulatum exeant, ac libere vagentur, quippe quæ alvearibus nullis contineantur: passim vero opus faciunt, illudque ita concretum, ut mel a cera nequeas sejungere. Hæc quidem ita se habent. (2) Deorum quoque signa in Atticæ montibus sunt. In Pentelico Minervæ: in Hymetto Hymetti Jovis statua est, Ombrii (_Pluvii_) etiam Jovis, et Apollinis Proopsii (_Præsagi_) aræ: in Parnethe Parnethius Juppiter ex ære, et Semalei Jovis ara. Est item ara ibidem alia, ad quam Jovi, quem modo Pluvium modo Apemium (_Innoxium_) appellant, rem divinam faciunt. Anchesmus etiam mons est non sane magnus, et Jovis Anchesmii signum.

3. Sed antequam ad insulas stilum convertam, quæ ad Atticæ pagos pertinent, rursus persequar. Marathon pagus pari spatio ab Athenis abest et Carysto Eubœæ oppido. Ad hanc Atticæ partem Persæ primum appulerunt: ac prœlio fusi, non paucas in ipsa fuga naves amiserunt. In prato tumulus est Atheniensium, qui in pugna ceciderunt: et ex eo pilæ eminent, in quibus cæsorum nomina et tribus inscriptæ sunt. Alter erectus est Platæensibus Bœotis et servis: tunc enim primum servi stipendia fecerunt. (4) Seorsum vero monumentum est Miltiadis Cimonis filii: cujus virtuti quum non satis secunda fortuna, dum Paron obsideret, respondisset, non ita multo post, quam ab Atheniensibus damnatus est, e vita decessit. In his campis audiuntur singulis noctibus equorum hinnitus, et pugnantium etiam virorum species cernuntur. Atque hæc quidem qui de industria distincte auditum spectatumve venerunt, male multati omnes abierunt; is vero, qui fortuito id animadverterint, ex ira numinum nihil omnino triste accidit. Honorem Marathonii et illis habent, qui in pugna occubuerunt, heroasque eos appellant, et Marathoni, a quo est pago nomen, et Herculi, cujus sacra se primos Græcorum instituisse dictitant. (5) Accidit autem ut in ea pugna (ut illi memorant) vir quidam specie atque habitu agresti opem tulerit: qui quum ex barbaris quamplurimos aratro interemisset, repente evanuit: neque vero quærentibus, quisnam ille fuisset, Atheniensibus aliud respondit oraculum, quam ut Echetlæum (_Stivarium_) heroem colerent. E candido vero lapide eo in loco tropæum erexerunt. Ac Persæ quidem ut humarentur, se curasse dicunt Athenienses: quod semper pium esse existimarint mortuos terræ mandare. Verum ego neque aggerem ullum, nec aliud sepulturæ vestigium offendi. Eos itaque suspicari possum in foveam quampiam, ut fors tulit, abjectos. (6) In Marathone Macaria fons est, de quo hæc memoriæ prodita sunt: Herculem, quum e Tirynthe Eurystheum fugeret, ad Ceycem Trachiniorum regem, amicum sibi hominem, venisse: quumque ex hominum consortio excessisset Hercules, Eurystheum ejus sibi liberos tradi postulasse: Trachinium vero Athenas eos misisse, memorantem et suam imbecillitatem, et quod Theseus non impar esset ulciscendis. Quum igitur liberi illi supplicum habitu venissent, Peloponnesiis in causa erant ut Atheniensibus tunc primum bellum inferrent, quod Theseus petenti Eurystheo pueros dedere recusasset. Dicunt autem Athenienses oraculum monuisse, victoriam in spe fore, si se unus ex Herculis liberis ultro devovisset. Ibi Macariam, Herculis ex Deianira filiam, quum sibi mortem conscivisset, et victoriæ compotes Athenienses fecisse, et fonti nomen dedisse. (7) Est etiam in Marathone lacus, magna ex parte cœnosus: in quem per viarum errorem fugientes Persas irruisse, et quamplurimos in ipsa fugæ trepidatione cæsos dicunt. Supra eum lacum lapidea præsepia Artaphernis equorum sunt, et in saxo tabernaculi vestigia. E lacu amnis effluit: ad cujus caput aquæ pecori aptissimæ sunt; non longe vero a mari salsæ et marinis piscibus refertissimæ. Modico a campis intervallo mons est Panis: in quo hæc sunt, quæ spectentur, dignissima: specus, cujus est ingressus perangustus: ubi vero penetraris, et cellas videas et lavacra, caprarum etiam stabulum, quod Panos appellant: sunt saxa, caprarum propemodum forma.

Caput XXXIII.

_ De pago Braurone et Dianæ Tauricæ signo — pago Rhamnunte et Nemesi Rhamnusia — Æthiopum variis gentibus et Atlante monte — Nemesis signo non alato et reliquis in ejus basi signis. _

A Marathone non multum abest Brauron: quo Iphigeniam Agamemnonis filiam cum Taurica Diana primum appulisse, eaque ibi relicta, Athenas, et deinde Argos venisse perhibent. Eo quidem in loco vetus est Dianæ signum. Qui vero e barbaris populis Tauricæ Dianæ signum habeant, sententiam ea de re meam in alia historiæ parte exponam. (2) A Marathone stadia ferme sexaginta Oropum versus per litus progressis Rhamnus occurrit: hominibus ibi domicilia sunt ad mare; paululum vero a mari adscendentibus occurrit fanum Nemesis. Hæc se deorum una maxime insolentioribus hominibus implacabilem præbet: et ejusdem iram etiam barbaros, qui ad Marathonem escensionem fecerant, afflictos putant. Quum enim Athenas facile se capturos opinarentur, Parium marmor, ac si hostem jam vicissent, tropæi erigendi causa secum ferebant. (3) Ex eo Phidias Nemesis signum fecit: in cujus capite corona cervos habet, et Victoriæ sigilla: ipsa læva fraxini ramum, dextera phialam tenet. In phiala Æthiopes cælati sunt: de quibus Æthiopibus neque, quid ipse conjiciam, habeo, neque eorum tamen, qui se rem intelligere profitentur, opinioni assentior: eos in phiala factos ad Oceanum amnem significandum: ad ipsum enim Æthiopas accolere, et eundem Nemesis patrem esse. (4) Nam ad Oceanum, non sane flumen, sed extremum mare, quo navibus scilicet pervadi possit, accolunt Hispani et Galli: et in eo Britannia insula est. At Æthiopum supra Syenen ad mare Rubrum extremi habitant Ichthyophagi (_populi piscibus vescentes_): a quibus sinus is, quem circumquaque tenent, Ichthyophagus appellatur. Hominum vero justissimi Meroen et campos, qui Æthiopici vocantur, incolunt. Mensam hi Solis ostentant: sed neque mare, neque flumen omnino aliud quam Nilum habent. (5) Sunt et alii Mauris finitimi Æthiopes, ad Nasamonas usque pertinentes. Nasamones enim, quos Atlantas Herodotus nominat, illi autem, qui orbis terræ spatia nosse profitentur, Lixitas appellant, Libyum extremi Atlantem accolunt: serunt autem omnino nihil, sed agrestium tantum vitium fructu aluntur. Verum neque hi Æthiopes, neque Nasamones, ullos habent amnes: quæ enim Atlanti vicina est aqua, etsi in alveos tres discedit, nullus tamen ex hisce in modum justi fluminis crescit, sed quicquid aquæ exstitit, statim arena absorbet. Ita Æthiopes fluvii nullius aut Oceani accolæ sunt. (6) Et aqua quidem, quæ ex Atlante descendit, turbulenta est, circaque ejus fontes crocodili gignuntur nihilo bicubitalibus minores: qui ubi propius homines accedere senserint, in fontem se demergunt. Quæ res effecit ut non pauci suspicarentur, ab hac ipsa aqua e mediis arenis emergente Nilum Ægyptiis oriri. Atlas autem mons adeo celsus est, ut vertice cœlum tangere dicatur: inaccessus ille quidem, viam undique aquis et arborum crebritate intercludente. Ab eo itaque duntaxat parte, quæ Nasamonas spectat, cognoscitur: ad martimam enim ejus oram neminem adhuc navibus accessisse comperimus. (7) Sed ut, unde digressa est, redeat oratio, Nemesis neque hoc, neque aliud vetus signum alas habet. Apud Smyrnæos vero, quæ maxima cum religione coluntur signa, alas habere postea animadverti. Cujus rei eam esse causam suspicor, quod ejus numen ad amatores maxime pertineat: idcirco ei, ut Cupidini, alas addunt. Nunc jam, ea quæ in signi basi sunt, exponam, si unum prius, quo res tota clarior fiat, explicavero. Helenæ matrem fuisse Nemesin, Græci dicunt, Ledam vero nutricem; patrem autem Helenæ similiter omnes Jovem, non Tyndarum perhibent. (8) Quæ quum Phidias nosset, Ledam ea specie fecit, ut Helenam ad Nemesin adducere videatur. Addidit Tyndarum et filios, hominem præterea cum equo assistentem, quem Equitem appellant. Adsunt Agamemnon, Menelaus et Pyrrhus Achillis filius, qui primus Hermionen Helenæ filiam in matrimonium duxit. Orestes vero ob impium in matrem facinus præteritus est: quem tamen Hermione nunquam deseruit, quum filium etiam ei peperisset. In basi deinceps est, quem Epochum dicunt, et alter item adolescens: de quibus aliud accepi nihil, nisi eos Œnoes fratres fuisse, a qua est pago illi nomen.

Caput XXXIV.

_ De Oropo urbe — Amphiarai templo, cultu et aliis ad eum pertinentibus. _

Oropium autem agrum, qui medius est inter Atticam et Tanagræos, olim tenebant Bœoti: ætate nostra in Atheniensium potestate est. Nam quum omni tempore Athenienses de eo dimicassent, non ante potiti sunt, quam eum a Philippo, quum Thebas ille expugnasset, acceperunt. Urbs quidem ipsa, cui Oropus nomen, ad mare sita est, nihil vero historia dignum præ se fert. Ab ea circiter duodecim stadia Amphiarai templum abest. (2) Amphiaraum Thebis fugientem cum curru absorptum terræ hiatu ferunt. Sunt tamen qui id accidisse dicant in via, qua Thebis Chalcidem iter est, qui locus Harma (_currus_) dicitur. In deorum vero numerum Amphiaraum primi omnium Oropii retulerunt, quos deinde reliqui Græci secuti sunt. Possum etiam alios recensere, quibus, quum homines ante fuissent, Græci divinos honores habuerunt, aliis etiam urbes dedicatæ sunt, ut Elæûs in Chersoneso Protesilao, in Bœotia Lebadea Trophonio: apud Oropios templum Amphiarao et eidem e candido lapide signum est. (3) Ara quidem ejus in partes distributa est: quarum una Herculi, Jovi et Apollini Pæoni: altera heroibus, eorumque uxoribus: sacrata tertia Vestæ, Mercurio, Amphiarao et Amphilochi filiis (nam Alcmæon propter Eriphyles cædem in nullam aut Amphiarai aut Amphilochi honorum partem receptus est): at quarta aræ pars Veneri, Panaceæ, Iasoi, Hygieæ, Minervæ Pæoniæ: quinta Nymphis, Pani, Acheloo et Cephiso amnibus sacra est. Amphilocho in ipsa urbe apud Athenienses ara sua est; in Ciliciæ vero urbe Mallo ejusdem oraculum, quod omnium est, quæ ætate mea exstant, minime fallax. (4) Est etiam apud Oropios fons templo propinquus, quem Amphiarai nuncupant, in quem neque divinam rem faciunt, neque aut ad lustrandum, aut ad manus lavandas, aqua ea uti fas putant: sed qui morbo oraculi monitu levati fuerint, signatum aurum argentumve more majorum in fontem abjiciunt. Hinc enim jam deum Amphiaraum ascendisse tradunt. Iophon autem Gnosius, vatum oracula heroicis versibus exposuit dixitque Amphiaraum consulentibus Argivis, quum Thebas profecturi essent, responsum dedisse. Isti versus habebant quod multitudinem mirifice alliceret. Præter eos vero, quos Apollinis afflatu futura prædixisse antiquitas testata est, nemo omnino fatidicus fuit: nam reliqui aut somniorum interpretes fuere, aut avium volatus et exta inspiciendi peritiam profitebantur. (5) Amphiaraum igitur conjectandis somniis in primis sollertem fuisse suspicor. Constat enim, illum, somniorum divinatione tradita, tum demum in deorum numerum relatum. Consulendi quidem causa qui accedunt, lustrantur omnes. Pro piaculo res divina est: quam quum Amphiarao ipsi faciunt, tum ceteris, quibus * nomina. His ante peractis arietem immolant; cujus substrata pelle, dormientes nocturna visa exspectant.

Caput XXXV.

_ De insulis Atticæ, Patrocli, Helena, Salamine — memorandis in Salamine — Ajace ejusque corporis magnitudine — aliis grandium corporum ossibus — Geryone et Hyllo. _

Insulæ terræ Atticæ non longe ab ipso litore distant. Earum una Patrocli dicitur: de qua jam exposui. Altera supra Sunium est, ad lævam in Atticam navigantibus: ad quam post Ilii eversionem Helenam appulisse ferunt, et idcirco Helenen appellatam. (2) Salamis e regione Eleusinis sita, ad Megarici etiam agri fines pertinet. Primum autem * _nomen_ insulæ imposuisse hunc (_Cychreum_) a matre Salamine Asopi filia: Æginetas postea in eam a Telamone deductos: traditam postea Atheniensibus a Philæo, Eurysacis filio, Ajacis nepote, quum ab ipsis fuisset civitate donatus. Salaminios vero multis post annis Athenienses eo nomine damnatos, quod dissimulanter male rem geri concupissent, dum bellum cum Cassandro gereretur, et in Macedonas propenso animo fuissent, urbe deleta, e suis sedibus ejecerunt. Ascetaden etiam, qui prætor insulam obtinuerat, capitis damnarunt, ac jurejurando ejus proditionis memoriam Salaminiis apud se fore sempiternam sanxerunt. (3) Spectantur hac etiamnum ætate fori ruinæ, et Ajacis templum cum statua ex ebeno. Decreti quidem Ajaci et Eurysaci ejus filio ab Atheniensibus honores adhuc manent: et Eurysacis etiam Athenis ara est. Ostenditur Salamine non longe a portu saxum, super quo Telamonem consedisse aiunt, quum navem, qua Aulidem filii ad Græcorum classem vecti sunt, oculis prosequeretur. (4) Tradunt incolæ, post Ajacis interitum apud se primum florem enatum, candidum, rubentem modice, lilio quum ceteris partibus tum foliis minorem, inscriptum vero iisdem, quibus hyacinthum, literis. Audivi quidem, quæ Æoles, qui Ilium post tenuerunt, de armorum judicio produnt, post Ulyssis naufragium arma ad Ajacis sepulcrum delata. (5) De Ajacis vero magnitudine narravit mihi Mysus quidam, sepulcrum ejus, qua parte ad litus conversum est, maris alluvione multo aditu facilius effectum. Inde vero, aiebat, de Ajacis magnitudine me conjecturam capere posse, quod genuum vertebræ, quas molas medici appellant, disci instar essent ejus, quo athletæ ii, qui sunt quinquertiones appellati, utuntur. Equidem Gallorum, qui in extremis partibus habitant, finitimi desertis præ nimio frigore regionibus, quos Cabares nominant, nihil sum magnitudinem admiratus: neque enim apud eos cadavera videas major iis, quæ ostendunt Ægyptii. Quæ vero admiratione digna mihi visa sunt, ea commemorare non gravabor. (6) Apud Magnesios, qui ad Lethæum sunt, quidam fuit Protophanes, qui de pancratio et lucta eadem die in Olympia victor est renunciatus. In hujus sepulcrum aliquando latrones prædæ spe ducti penetrarunt: post illos alii, ut cadaver duntaxat spectarent. Ejus costæ non discretæ fuerunt: sed pro illis continens os habuit ab humeris ad eas costas, quas medici nothas nuncupant. Apud Milesios vero ante ipsam urbem est Lade insula. Ea rursus in parvas scinditur insulas, quarum alteram Asterii dicunt, quod fuerit in ea sepultus Asterius Anactis filius: Anactem autem Terræ filium fuisse tradunt: cadaver ejus nihilo est decem cubitis brevius. (7) Quod vero mihi magnæ fuit admirationi, in superiori Lydia non magna urbs est Temeni porta. Ibi, ambeso tempestatibus sepulcro, ossa detecta sunt, quæ nisi humanorum ossium figuram retinuissent, propter magnitudinem nemo ea hominis fuisse, ut crederet, adduci facile potuisset. In vulgus repente sermo manavit, Geryonæ illud cadaver esse Chrysaoris filii: soliumque ejus fuisse, quod in montis fragmento excisum cernebatur, torrentemque Oceanum appellari aiebant: addebant etiam, agricolas boum cornua sæpe inter arandum eruisse, quod scilicet Geryonem eximia specie boves aluisse fama vulgasset. (8) Quorum opinioni quum ego neutiquam assentirer, Gadibus habitasse Geryonem demonstrabam, neque ullum ejus monumentum exstare, arborem tantum ostendi, cujus admodum esset varia species. Ibi e Lydis antiquitatis periti homines, quæ vere narrentur, disseruerunt: Hylli cadaver illud esse: fuisse vero Hyllum Terræ filium, a quo regionis fluvius nomen acceperit: et Herculem propter Omphales olim consuetudinem filium de fluminis nomine appellasse.

Caput XXXVI.

_ De aliis in Salamine memorandis — insula Psyttalia — monumentis in via sacra versus Eleusinem — Anthemocrito — Sciro vate — Cephisodoro — bello Atheniensium contra Philippum Demetrii filium. _

Salamine (ut, unde fueram digressus, redeam) Dianæ templum est, et tropæum in memoriam ejus victoriæ, cujus Themistocles Neoclis filius Græcis omnibus auctor fuit. Erectum Cychreo etiam templum. Commisso enim cum Persis prœlio, draconem inter naves conspectum memorant: de quo Atheniensibus Cychreum fuisse heroem Apollo respondit. (2) Ante Salaminem insula est, cui Psyttalia nomen: in eam ex Persarum exercitu quadringentos descendisse proditum est; deleta vero Xerxis classe, quum eodem Græci transmisissent, etiam hos ad internecionem cæsos. Signum in insula nullum quidem exstat arte expolitum: Panos tantum quædam statuæ sunt ut fors ferebat confectæ.

3. Qua Eleusinem Athenis iter est, per eam viam, quam sacram appellant, Anthemocriti monumentum conspicitur: quem per summum nefas Megarenses occidere, quum caduceator edictum missus fuisset, ne porro terram colerent. Sed in hunc usque diem læsi numinis pœnas dederunt. Solos enim ex omnibus Græcis ne Adrianus quidem Imperator sublevavit. (4) Post Anthemocriti cippum Molossi tumulus est: cui imperium Athenienses decrevere, quum in Eubœam Plutarcho auxilia mittenda censuerunt. Vicus prope est, cui Scirum nomen. Appellationis hujusmodi causa prodita est. Dum Eleusinii bellum cum Erechtheo gererent, vate usi sunt Dodonæo, cui Sciro nomen. Is Scir